Tampilkan postingan dengan label naskah kuno. Tampilkan semua postingan
Tampilkan postingan dengan label naskah kuno. Tampilkan semua postingan

Rabu, 30 Oktober 2019

ISI NASKAH RATU PAKUAN

By Deden Heryana


Ini Carita Ratu Pakuan, ti gunung Ku(m)bang.
Inilah Kisah Ratu Pakuan, dari gunung Kumbang.

Gunu(ng) Giri Maya Séda, patapaan Pwahaci Mangbang Siyang, nitis ka Rucita Wangi, ahis tuhan Jayasasti, seuweu pa[h]tih Sang Atus Wangi. 
Gunung Giri Maya Séda, pertapaan Pohaci Mambang Siyang, menitis kepada Rucita Wangi, adik tuan Jayasasti, putera patih Sang Atus Wangi.

Mu(n)ding Cina pulang dagang, basa pulang ti Lamajang, 
Kerbau Cina pulang berdagang, ketika kembali dari Lamajang,

sakelél miduwa basa, nu beu(ng)har di Pa-/béyan.  
terampil bicara dua bahasa, yang kaya di Pabean.

Gunung Tara Maya Séda, bukit si Panglipur Manik, patapaan Pwahaci Mangbang Siyang, 
Gunung Tara Maya Séda, bukit si Panglipur Manik, pertapaan Pohaci Mangbang Siyang,

nitis ka Manik Déwata, ka Sang Raja Angsa, ahis Ratu Premana, tuhan1Paksajati, seuweuna Serepong Wangi, nu beu(ng)har di Taalwangi. 
menitis kepada Manik Dewata, kepada Sang Raja Angsa, adik Ratu Premana, tuan Paksajati, putranya Serepong Wangi, yang kaya di Taalwangi.
1tuah

Gunung Cupu Bukit Tamporasih/, patapaan Pwahaci Niwarti, nu2 nitis ka Taambo Agu(ng), nu leuwih kasih, ahis tuhan Rahmacuté, seuweu pa[h]tih Prebu Wangi Serepong. Sira Punara Putih, ti Sumedanglarang. 
Gunung Cupu Bukit Tamporasih, pertapaan Pohaci Niwarti, yang menitis kepada Taambo Agung, yang penuh kasih sayang, adik tuan Rahmacute, anak patih Prebu Wangi Serepong. Dialah Punara Putih, dari Sumedanglarang.
2ni

Gunung Cupu Bukit Tanporasih, ma(n)dala Tanpo Waha[n}nan, sri gina bukit/ Manghening, Pata(n)jala pané(n)joan. 
Gunung Cupu Bukit Tanporasih, mandala Tanpo Wahanan sri gina bukit Manghening, Patanjala tempat memandang.

Gunung si Purnawijaya, peupeuntaseun3 Sang[i]hiyang Li(ng)gamanik, 
Gunung si Purnawijaya, berseberangan dengan Sanghiyang Linggamanik,
3peupeutasseun

di Sa(ng)hiyang Wi(n)dupatala, nu ayeuna4 gunung Lé(ng)gang, patapaan Pwahaci Maniréka, nitis ka Subanglarangan, ahisna Jayapremana, seuweu jero Kuning[ng]an, ma(ng)ku-/bumi Singapura, nu beu(ng)har di Sumurwangi.
di Sanghiyang Windupatala, yang kini disebut gunung Lenggang, pertapaan Pohaci Manireka, menitis kepada Subanglarangan, adiknya Jayapremana, putera mahkota Kuningan, mangkubumi Singapura, yang kaya di Sumurwangi.
4ngeuyeuna

Gunung Cupu Bukit Tanporasih, ma(n)dala Tanpo5 Wahanan, 
Gunung Cupu Bukit Tanporasih, mandala Tanpo Wahanan,
5tahpo

sri gina bukit Manghening, ma(n)dala Téjapatala, patapaan Hinten6 Mana(ng)gay, nitis ka Marajalarang, ahisna Tajimaléla Panji Roma-/hiyang,7 seuweuna Demung Tabela Panji Ronajaya, dayeuh[h]an di Singapura.
sri gina bukit Manghening, mandala Tejapatala, pertapaan Hinten Mananggay, menitis kepada Marajalarang, adiknya Tajimalela Panji Romahiyang, puteranya Demung Tabela Panji Ronajaya, bertempat tinggal di Singapura.
6miten
7robahiyang

Gunung Lé(ng)gang Ma(n)dala Hérang, bukit si Panglipur Manik, ma(n)dala Tanpo Wahanan, 
Gunung Lenggang Mandala Herang, bukit si Panglipur Manik, mandala Tanpo Wahanan,

sri gina bukit Manghening, Pata(n)jala pané(n)joan, peu(n)taseu(n) Sa(ng)hiyang Goan. 
sri gina bukit Manghening, Patanjala tempat memandang, berseberangan dengan Sanghiyang Goan.

Gunung si Purnawija-/ya, lume(ng)gang larang sorangan, 
Gunung si Purnawijaya, terpencil suci sendiri,

di Sanghiya(ng) keusik manik batu mirah, hanjuang dikembang homas, patapaan Raga Pwa(h) Hérang Manik, nitis ka nu geulis Rajamantri, nu geulis palang ngajadi, nu micaya sisit8 peuting, ca(ng)kang beurang kale/ hésé, panonpoé9 miawak séda karuna, ahis tuhan Su(n)ten Agung, sang Raja Gunung, seuweuna juru labuan, dayeuh[h]an di Pagulingan, ma(ng)kubumi di Sumedanglarang, ngapwah[h]an mohéta bedas, nu ngirutan Acidéwata./
di Sanghiyang pasir permata batu mirah, pohon hanjuang berbunga emas, pertapaan Raga Pwah Herang Manik, menitis kepada si cantik Rajamantri, yang cantik tiada tanding, yang menyinari sisik kegelapan malam, kulit siang tanpa susah, matahari menjelma suci karunia, adik tuan Sunten Agung, sang Raja Gunung, puteranya juru pelabuhan, bertempat tinggal di Pagulingan, mangkubumi di Sumedanglarang, menakjubkan luar biasa, yang mempesonakan Acidewata.
8sisis
9panongpohé

Gunung Guruh Bukit Sri Prebakti, salaka Sanghiyang10 Nusa, di susuku gunung Ku(m)bang, 
Gunung Guruh Bukit Sri Prebakti, salaka Sanghiyang Nusa, di kaki gunung Kumbang,
10sangngihiya

bukit si Salaka Mirah, ma(n)dala Sri Kapu(n)dutan, 
bukit si Salaka Mirah, mandala Sri Kapundutan,

di Sanghiya(ng) Salal Ading, nu mepek na bumi manik, patapaan Bagawat Sang Jalajala, susulan watek dé-/wata, murba ka bumi Pakuan.
di Sanghiyang Salal Ading, yang berkumpul dalam bangunan permata, pertapaan Bagawat Sang Jalajala, undangan bisikan gaib dewata, berkuasa ke tanah Pakuan.

Gunung Pagu Ma(n)dala Ku(m)paybwana, patapaan Batara Tu(ng)gal, nu nitis ka Su(n)ten Agung, ngapu[g]han mohéta bedas, maha[n]nan di gunung Ku(m)bang. 
Gunung Pagu Mandala Kumpaybuana, pertapaan Batara Tunggal, yang menitis kepada Sunten Agung, menakjubkan luar biasa, bertempat tinggal di gunung Kumbang.

Gunung Gorak Mandala Terus Patala, patapaan Batara Jaya Hérang, nu nitis ka Amuk Murugul, Sang Mantri Agung Mereja, sang mantri jaya, seuweu tuwan Lapung Jabul, 
Gunung Gorak Mandala Terus Patala, pertapaan Batara Jaya Herang, yang menitis kepada Amuk Murugul, Sang Menteri Agung Mereja, sang menteri gagah perkasa, putera tuan Lapung Jabul,

kidang sawakul patimuhan, ti nu geulis sang titi, sang geulis wangi, ngapu[h]han mohéta bedas. 
kijang sekeranjang patimuhan, dari yang cantik sempurna, yang cantik harum mewangi, menakjubkan luar biasa.

ujuh Sanghiyang11 Mahut Putih, nu mu(ng)guh di ha(n)-/daru, 
Tujuh Sanghiyang Mahut Putih, yang bersemayan di halilintar,
11sangngihiya

deu(ng) Sanghiyang12 Li(ng)gamani(k), deu(ng) Sanghiyang13 Hindit-hinditan, nu mu(ng)guh di siki panon, 
kemudian Sanghiyang Linggamanik, dan Sanghiyang Hindit-hinditan, yang menetap di biji mata,
12sangngihiya
13sangngihiya

deu(ng) Sanghiyang14 Karang Curi, nu mu(ng)guh tu(m)pak di hu(n)tu, deu(ng) Sanghiyang15 Cadas Gumantu(ng), nu mu(ng)guh di tungtung létah, deu(ng) Sanghiyang16Cadas Putih Gumalasar, nu mu(ng)guh di ha-/rigu, deu(ng) Sanghiyang17 Adong Agung, sagedé munding saadi, nu mu(ng)guh di tulang tonggong, deu(ng) Sanghiyang18Bitung Wulung, patét ka langit, nu mu(ng)guh tu(m)pak di siki éta, reujeungna ngajadi. 
kemudian Sanghiyang Karang Curi, yang menetap tunggang pada gigi, lalu Sanghiyang Cadas Gumantung, yang menetap di ujung lidah, kemudian Sanghiyang Cadas Putih Gumalasar, yang menetap di dada, kemudian Sanghiyang Adong Agung, sebesar anak kerbau sesusu, yang menetap pada tulang punggung, lalu Sanghiyang bambu wulung, menjulang ke langit, yang menetap tunggang pada biji itu (zakar), bersamanya menjelma.
14sangngihiya
15sangngihiya
16sangngihiya
17sangngihiya
18sangngihiya

Gunung Paguh Mandala Hibar Bwana, patapaan Batara Wisnu Déwa, niti-/s ka Tajimaléla Panji Romahiya.19
Gunung Paguh Mandala Hibar Buana, pertapaan Batara Wisnu Dewa, menitis kepada Tajimalela Panji Romahiyang.
19Paji Robahiyang

Gunung Paguh Mandala Léka Datar, patapaan Batara Wi(s)nu Jati, 
Gunung Paguh Mandala Leka Datar, pertapaan Batara Wisnu Jati,

Gunung Jajar Sri Lé(ng)gang, patapaan Batara Buyut Sang Hérang, nitis ka Rahmacuté. 
Gunung Jajar Sri Lenggang, pertapaan Batara Buyut Sang Herang menitis kepada Rahmacuté.

Gunung Tilu Ma(n)dala Lékamaya, patapaan Ba-/tara Wisnu, nitis ka Jayasakti.
Gunung Tilu Mandala Lekamaya, pertapaan Batara Wisnu, menitis kepada Jayasakti.

Gunung Manik Ma(n)dala Sri Nata Lé(ng)gang, patapaan Batara Wisnu Wisésa, nitis ka Jaya Premana, halayna ha(n)teu kabita, ku nu geulis tus tu dilaki. 
Gunung Manik Mandala Sri Nata Lenggang, pertapaan Batara Wisnu Wisesa, menitis kepada Jaya Premana, berahinya tidak tertarik, oleh yang cantik tapi tak bersuami.

Dicarita Ngabetkasih, kadeungeu(n)/ sakamaruhan, bur payung agung ngawah tugu, nu sa(h)ur manuk sabda tu(ng)gal, nu dé(k) mulih ka Pakuan. Sau(n)dur ti dalem20timur, kadaton wétan buru[h]an, si Mahut Puti(h) gedé manik, Maya Datar ngarana. 
Tersebutlah Ngabetkasih, diiring sanak keluarga, mengembanglah payung kebesaran ngawah tugu, orang-orang sepakat pada merestui, yang hendak kembali ke Pakuan. Sekepergiannya dari istana timur, pelataran keraton timur, si Mahut Putih sebesar permata, Maya Datar namanya.
20daleh

Suniyalaya ngarana, dalem21 Sri Ka(n)cana Manik/, bumi ri(ng)git cipta22 ririyak, di Sanghiya(ng) Pa(n)dan Larang, dalem23 si Pawindu Hurip. 
Sunialaya namanya, istana Sri Kancana Manik, rumah berukir dibuat gemerlapan, di Sanghiyang Pandan Larang, istana si Pawindu Hurip.
21daleh
22capta
23daleh

Bumi hiji beunang ngukir, kadua beunang ngaréka, katiluna bumi bubut, kaopatna limas kumureb, kalimana badawa(ng) sarat, kagenepna bumi tepep/, katujuhna hanjung méru, kadalapan tu(m)pang sanga, kasalapan pagencayan,24 
Rumah pertama yang penuh ukiran,
yang kedua penuh hiasan,
yang ketiga rumah dibentuk halus,
yang keempat berbentuk limas kumureb,
yang kelima tembus jagat pandang,
yang keenam rumah tepep,
yang ketujuh anjungan meru,
yang kedelapan berumpak sembilan,
yang kesembilan berkilauan,
24pagecayyan

Anjung25 pagerit deu(ng) ré(ng)kéng, ré(ng)kéng (pa)gerit deu(ng) a(n)jung, ngarana dalem kalangsu. 
anjungan bergeret dengan bale-bale, bale-bale bergeret dengan anjungan, namanya istana kalangsu.
25ahju

Bumi manik kamaricik, ngarana Ganggang Hotapih. 
Rumah permata gemerincing, namanya Ganggang Hotapih.

Bumi ricik di Sanghiya(ng) Sumurba(n)dung, dina gelar pametonan, katonan/ pa(n)to ra(n)jang,
Rumah gemersik di Sanghiyang Sumurbandung, saat digelar pertunjukkan, terlihat pintu pelaminan,

di Sanghiya(ng) Wano Datar, malang na tuah paséban, balé bubut balé mangu, balé watangan balé tulis, laména di balé si Tanpa Wahanan, pamoha pangulah tenah. 
pada Sanghiyang Wano Datar, melintang pada sandaran paseban, balai bubut balai mangu, balai berbingkai balai lukisan, tepiannya pada balai si Tanpa Wahanan, penyebab bingung perbuatan berbekas.

Saha nu angkat ti heula, tan liyan girang na(ng)ganan, nu/ na(ng)ganan para putri nu geulis. Na Ceput Agung na Bang Jaya, kandegan Ke(n)tri(ng)manik Maya(ng)su(n)da.
Siapa yang berangkat duluan, tiada lain juru tulis, yang mencatat para puteri yang cantik. Baik Ceput Agung maupun Bang Jaya, saudara Kentringmanik Mayangsunda.

Bok Janur Larang Ba(n)cana, ahisna Amu(k) Murugul, sang ma(n)tri Agung Mereja, sang ma(n)tri Jaya, seuweu tuhan Lapung Jabul, 
Nona Janur Larang Bancana, adiknya Amuk Murugul, sang menteri Agung Mereja, sang menteri Jaya, putera tuan Lapung Jabul,

kidang sawakul patimuhan, ti nu geulis sang/ niti, sang geulis wangi. 
kijang sekeranjang pemberian, dari si cantik yang berkuasa, yang cantik semerbak harum.

Bur ti heula ley26 peu(n)deuri, iyuh na hulun susuhunan, baluk karas himbal kakara(ng)gé, bésé jati dipasagi bubuleu(d) emas, tetek taleh salaka, sasaka gading ditapak liman, baaneun ka Pa[k]-/kuan.
Berangkat yang di depan diikuti yang belakang, teduh para hamba yang dipertuan, perahu kecil (berisi) peti penuh sesak, peti kayu jati persegi dilapisi emas, pemotong taleh dari perak, pusaka dari gading berukir gajah, yang akan dibawa ke Pakuan.
26lel

Bur jolian homas, dipu(n)cakan ku camara gadi(ng), dilili(ng)gaan omas, ngarana tan gara(n)tay, 
Berjalanlah kereta kencana, di atasnya dihiasi dengan cemara kemuning, ditiangpancangi emas, namanya tangga berjuntai,

dipu(n)cakan ku mirah, 
di atasnya dihiasi permata batu mirah,

tu(m)pak di karang ma(n)taja, singasari keri kanan, payung wilis lili(ng)ga gading, dipuncakan ku mani(k) molah,
bertumpuk di pekarangan penuh kilauan permata, kursi kerajaan di kiri kanan, payung wilis bertiangkan gading, di atasnya dihiasi dengan permata bergoyang,

payung getas dilili(ng)gaan, dipu(n)cakan homas, deu(ng) payung saberilén, beunang ngagalér ku lu(ng)sir, tapo térong homas keloh. 
payung kebesaran ditiangi, di atasnya dihiasi emas, dengan payung yang dilengkapi berlian, yang dialasi kain sutera, hiasan kepala (mahkota) emas cekung.

Gelewer paraja papan, kikiceup deungeun liliyeuk, deg semut sama dulur, béta-/na tataman27 pi(n)dah.
Berderet para pembesar, saling kedip sambil saling lirik, saling tersenyum sesama saudara, bagaikan semut tataman berpindah.
27tatamam

Bur kadi kuta Sri Manglayang, lumé(ng)gang di awang-awang, juru kendi28 ti peu(n)deuri, juru ka(n)daga ti heula, deu(ng) sawung galing kiwa tengen, di (te)ngah kidang ka(n)cana, saha nu si singa barong. 
Gemerlap bagaikan kota Sri Manglayang, terbang melayang di angkasa, para pembawa gentong dari belakang, para pembawa tempayan logam di depan, dengan pagar ayu di kiri kanan, di tengah barisan berselendang keemasan, bersama dengan yang bertopeng singa.
28kadi

Bur ti heula ley29 peu(n)deuri, sataganan lain30 deui, nu geulis t(a)an Bunga/sari, ahis tuhan Bima Raja, putri ti Lodatar Lu[h]ar, deung nu geulis Sriwati, ahisna Mu(n)di(ng) Dalima, putri ti gunung Kajapu, deung nu geulis Raja Kalapa, ahis tuhan Bima Kalang, putri ti Kalapa Jajar, deu(ng) nu geulis Limur Kasih, ahisna Pa(n)ji Bomapati, putri ti Pasir Batang. 
Maju yang di depan diikuti yang belakang, serombongan berbeda lagi, yang cantik puteri Bungasari, adiknya tuan Bima Raja, puteri dari Lodatar Luar, diikuti yang cantik Sriwati, adiknya Munding Dalima, puteri dari gunung Kajapu, kemudian yang cantik Raja Kalapa, adik tuan Bima Kalang, puteri dari Kalapa Jajar, lalu yang cantik Limur Kasih, adiknya Panji Bomapati, puteri dari Pasir Batang.
29lel
30lahi

Bur nu nurut lakiyan, tujuh[h]an sapilanceukan, Haristacang Haristacu, Hariskeling Harismaya, seuweu parebu di ta(n)jung wétan, nu pupus sapihunung[ng]an, nu hilang ku ketang musuh, ku bajo, pa[h]éh ku Wangi Sagara, deu(ng) nu geu-/lis Déwi31 Samatra, Ratu Larang, ahisna Kebo Tape Pa(n)ji Tagehan Wangi, putri ti ta(n)jung nagara. 
Berangkatlah yang mengantar pengantin puteri, tujuh orang bersaudara, Haristacang, Haristacu, Hariskeling dan Harismaya, anak raja dari semenanjung timur, yang wafat sepemakaman, yang meninggal karena diterjang musuh, oleh bajak laut, dibunuh oleh Wangi Sagara, kemudian yang cantik Dewi Samatra, Ratu Pingitan, adiknya Kebo Tape Panji Tagehan Wangi, puteri dari semenanjung negara.
31déwa

Bur nu nurut lakiyan, Haning Cina sari wangi, sari putri batari, tarahan wang, seuweu Susuhunan Makabo, nu pupus sapihunung[ng]an, 
Berangkatlah yang mengantar pengantin puteri, Haning Cina berbedak harum, bedak puteri batari, tarahan (jadi rebutan) orang, putera Susuhunan Makabo, yang wafat sepemakaman,

deu(ng) nu geu-/lis Maya Pakembangan, nu pupus sapihunung[ng]an, hilang di Karang Si(n)dulang, 
lalu yang cantik Maya Pakembangan, yang wafat sepemakaman, meninggal di Karang Sindulang,

deu(ng) nu geulis Déwi Ba(n)ding, ahisna Mu(n)ding Dilangin, putri ti Kuta Waringin, deu(ng) nu geulis Aci Manglaya, ahisna Kebo Manglaya, putri ti Tungtung Pasang, deu(ng) nu geu-/lis Déwi Raragé, ahis tuhan Kalang Buté, putri ti Nusa Pali. 
kemudian yang cantik Dewi Banding, adiknya Munding Dilangin, puteri dari Kuta Waringin, kemudian yang cantik Aci Manglaya, adiknya Kebo Manglaya, puteri dari Tungtung Pasang, kemudian yang cantik Dewi Rarage, adik tuan Kalang Bute, puteri dari Pulau Pali.

Kabogoh ku na jeneng putri, hapur ke(m)bang hideung santen, maromon kéna na carang, sairung deu(ng) E(m)bo(k) Agung, satarang deu(ng) Raja Angsa sapipi deung Ngambetkasih. 
Terpikat oleh yang namanya tuan Puteri, kurap kembang hitam manis, berbintik-bintik karena jarang, hidungnya mirip dengan Embok Agung, keningnya mirip dengan Raja Angsa, pipinya mirip dengan Ngambetkasih.

Irung kadi pala kurung, panon kadi kaca Cina, bare(n)tik na bulu panon, taktak taraju jawaeun, héjo kélék teu bulu[h]an, ngarana twa si Danuh, pangaweruh réja maru, pangawét diboga salaki, bésal teu dipipawarang, 
Hidung bagaikan buah pala kurung, mata jernih bagaikan kaca Cina, bulu matanya nan lentik pundak bagaikan neraca Jawa, kulit ketiak kehijauan tak berbulu, namanya twa si Danuh, pertanda bagus dimadu, pertanda awet bersuami, sayang bila tak dijadikan permaisuri.

Deung nu geulis, Déwi Raja Kabalahan, a-/hisna Le(m)bu Pepeteng, putri ti Pasuketan. 
Kemudian yang cantik, Dewi Raja Kabalahan, adiknya Lembu Pepeteng, puteri dari Pasuketan.

Bogoh ku na jeneng putri, je(m)but awak ka(m)buy beuteung, para(n)déné digedékeun, da ahis Ka(n)daga Laté. 
Tertarik oleh yang namanya puteri, badan berbulu perut kembung, meskipun dibesarkan karena ia adik Kandaga Late.

Bur ti heula ley32 peu(n)deuri, sataganan lain33 deu[h]i, nu geulis na Tu(n)jung Mangbang Sari, ahisna Ga-/jah Bu(ng)bang, putri ti Pulo Ka(m)bangan, deung nu geulis Déwi Loron Raja Sona, ahisna Kebo Lolorong, putri ti Nusa Donan, deu(ng) nu geulis Riyak Tapa, ahisna Dalung Bang, deung Calung Gi(n)tung, putri ti Tiga Maruyung, deu(ng) nu geulis Déwa Karuna, ahis Kebo Sang Matring Guru, putri ti gunung Kukusan, deu(ng) nu geulis Cepet Manik, nu tarahan na Harisa Keling, ahisna Po(ng)gang Sang Raja Pa(n)ji, putri ti Hulu34 Padang, deu(ng) nu geulis Maya Padang, ahis tuhan patih Pala, putri ti/ nagara Tengah.
Maju yang depan diikuti yang belakang, serombongan lain lagi, yang cantik ialah Tunjung Mambang Sari, adiknya Gajah Bungbang, puteri dari Pulau Kambangan, lalu yang cantik Dewi Loron Raja Sona, adiknya Kebo Lolorong, puteri dari Nusa Donan, kemudian yang cantik Riyak Tapa, adiknya Dalung Bang, bersama Calung Gintung, puteri dari Tiga Maruyung, kemudian yang cantik Dewa Karuna, adik Kebo Sang Matring Guru, puteri dari gunung Kukusan, kemudian yang cantik Cepet Manik, yang diperebutkan Harisa Keling, adiknya Ponggang Sang Raja Panji, puteri dari Hulu Padang, kemudian yang cantik Maya Padang, adik tuan patih Pala, puteri dari negara Tengah.
32lel
33lahi
34hula

Bur ti heula ley35 peu(n)deuri, sataganan la[h]in deu[h]i, putri ti sabrang nagara. Saha nu ngalurahan Mama nu geulis (em)bo(k) Panéwon, ahisna Kebo Gumowong, putri Tiga Gumowong, deu(ng) nu geulis (Em)bo(k)/Manglépa, ahisna Maraja di  Ce(m)pa, deu(ng) nu geulis (Em)bo(k) Lé(ng)gang, ahisna Haji Mangédara, deu(ng) nu geulis (Em)bo(k) Manglibu, ahis Maraja di Baluk, deu(ng) nu geulis (Em)bo(k) Hajani, ahis Maraja di Bali, deu(ng) nu geulis Nareuceun Maya/ Tung Ma(ng)gung Hideung, putri ti Pakalongan, deu(ng) nu geulis Atra Wangi, ahisna Ratu Gubak tuhan Marihak, putri ti Nusa Balangah. 
Berangkat yang di depan diikuti yang belakang, serombongan beda lagi, puteri dari negara seberang. Siapa gerangan yang memimpin? Ibunda yang cantik embok Panewon, adiknya Kebo Gumowong, puteri Tiga Gumowong, kemudian yang cantik Embok Manglepa, adiknya Maraja di Cempa, kemudian yang cantik Embok Lenggang, adiknya Raja Mangedara, lalu yang cantik Embok Manglibu, adik Maraja di Baluk, kemudian yang cantik Embok Hajani, adik Maraja di Bali, kemudian yang cantik Nareuceum Maya Tung Manggung Hideung, puteri dari Pekalongan, kemudian yang cantik Atra Wangi, adiknya Ratu Gubak tuan Marihak, puteri dari Pulau Balangah.
35lel

Bogoh ku na jeneng putri, bu(ng)kul pu(n)duk hidung tuhur sideko sabina kohal, parandéné dige-/dékeun, da ahis Ka(n)daga La(n)té, disawur ku sekar suhun, kangka[ng]kalung deung tapok gelung, siger36 deu(ng) pameu(n)teu(ng) beuheung, kilat bahu ti katuhu, geulang ka(n)cana ti ké(n)ca, gorolong gumebray37 homas ka(n)cana. 
Tertarik oleh yang namanya puteri bungkul pundak hidung mengering, berlutut setinggi kohal, meskipun diagungkan, karena ia adik Kandaga Lante, ditaburi dengan bunga suhun, kalung dan tutup sanggul, hiasan kepala dan hiasan leher, kilat bahu pada tangan kanan, gelang emas pada tangan kiri, bergelinding gemerlap perhiasan emas.
36sigrar
37gumebrar

Bogoh ku na ti(ng)kah angkat/38 ni(ng)kahkeun tu[h]ang salira, a(ng)kat sau(ng)gut ning gelung, nyiduhna gajah haguling, tu(ng)kul kadi déwa muruy, ta(ng)gah kadi rasa manah, ngala lunas ka déwata, 
Terpikat oleh perilaku yang akan berangkat, menggerakkan dirinya sendiri, berjalan saunggut ning gelung, bagaikan meludahnya gajah berguling, menunduk bagaikan dewa bercermin, tengadah seperti sedang memanah, memohon bebas kepada dewata,
38hakat

deung nu geulis na Tu(n)jung Agung, ahisna Ketug Sang Handaru, putri ti/ Nusa Maruyu, deung nu geulis Ridu Manik, ahis Pa(n)ji Dengdengling, putri ti Nusa Keling, deung nu geulis Ridu Maya ahis tuhan Ketug Nabra, putri ti Nusa Palé(m)bang, deu(ng) nu geulis Balik Larang Haris Ba(n)cana, ahis patih39 Ga-/jah Bi(ng)bang, putri ti Nusa Madinah. 
kemudian yang cantik Tunjung Agung, adiknya Ketug Sang Handaru, puteri dari Pulau Maruyu, kemudian yang cantik Ridu Manik, adik Panji Dengdengling, puteri dari Pulau Keling, kemudian yang cantik Ridu Maya, adik tuan Ketug Nabra, puteri dari Pulau Palembang, kemudian yang cantik Balik Larang Haris Bancana, adik patih Gajah Bingbang, puteri dari Pulau Madinah.
39puhtih

Bur ti heula ley40 peu(n)deuri, sataganan lain41 deu[h]i, diselang ku urang Sumedanglarang, kingkila ari leu(m)pang, dangdan padaleman. 
Maju yang di depan diikuti yang belakang, sekelompok beda lagi, diselang oleh orang Sumedanglarang, pertanda bila berjalan, berdandan model istana.
40lel
41lahi

Nu jangkung purah mayungan, sabina42 ka[h]én pepelu(ng). Nu jangji(ng) nga[h]is ke(n)di, sabina saka-/héban kakatik. Nu le(n)jang mawa ka(n)daga, sabina43 kah pulang ka nu konéng, saha gula(n)té(ng) sabina saka puragé, nu jara(ng)ji(ng) nu rara(m)ping nu pa(n)dak nu sarayas, nu paraja lé(n) nu karonéng leumpang. Mana nu saha nu a(ng)kat ti heula,
Yang tinggi berperan memayungi, selebar kain pepelung. Yang langsing menggendong kendi, sebanyak seluruh pendamping. Yang semampai membawa kandaga, sebanyak yang kembali kepada yang kuning, bersama pengawal bekerja sesuai kemampuan, yang sama-sama langsing semampai dan ramping, yang pendek dan yang berperawakan sedang, yang pejabat selain yang sama-sama. Makanya yang pergi bersama lebih dulu,
42sabisa
43sabisa

mama nu geulis, Haci Waringin, Sang Brana Kasih, ka(n)dega(n) taan44 bo Agung nu leuwih kasih, ahis tuhan Rahmacuté, deu(ng) nu geulis Haci Waringi(n), ka(n)dega(n) Sang Brana Kasih, ka(n)dega(n) Rucita Wangi, ahis tuhan Jayasakti, seuweu patih Sang Atus/ Wangi.
ibunda yang cantik, Haci Waringin, Sang Brana Kasih, saudara puteri Embok Agung yang sangat tersayang, adik tuan Rahmacute, lalu yang cantik Haci Waringin, saudara Sang Brana Kasih, saudara Rucita Wangi, adik tuan Jayasakti, putera patih Sang Atus Wangi.
44taah

Mu(n)ding Cina pulang dagang, basa pulang ti Lamajang, sakelél miduwa basa, nu beu(ng)har di pabéan,45 na(ng)ganan deu(ng) nu geulis, Maraja Bidalarang, ka(n)dega(n) Manik Déwata, Sang Raja Angsa, ahisna Ratu Premana, tuhan Paksajati, seuweuna Serepong/Wangi, nu beu(ng)har di Taal Wangi, 
Kerbau Cina pulang berdagang, waktu pulang dari Lamajang, dapat berbicara dua bahasa, yang kaya di Pabean, serombongan dengan yang cantik, Maraja Bidalarang, saudara Manik Dewata, Sang Raja Angsa, adiknya Ratu Premana, tuan Paksajati, puteranya Serepong Wangi, yang kaya di Taal Wangi,
45payahbayan

marga di Sumedanglarang, nuturkeun lanceuk46 éwéyan, meunangkeun seuweu cikalna, meunangkeun (Em)bo(k) Larang, Déwi Paningbang. 
karenanya (ada) di Sumedanglarang, turut bersama kakak yang menikah, berjodoh dengan putera yang sulung, mendapat jodoh kepada Embok Larang, Dewi Paningbang.
46laci

Bur ti heula ley peundeuri, sataganan lain47 deu[h]i. Bogoh nu a(ng)kat dibata-/rubuhkeun, payu(ng) agung habarungan putih, deu(ng) suhung jadi tu(ng)gul bu(ng)bang, kéri kanan payung saraniya, tebéh ké(n)ca ku awak, diselang payu(ng) pa(ng)bibar. Saha nu geulis sorangan Nu pélag di padaleman48 Putri ca(m)perenik leutik, nu ma(n)cur kadi ha(n)daru, gumilang kadi lili(ng)ga, gumebray49 kadi giringsing, awak kadi wayang-wayang, miawak raga déwata, kakasih kéna na buri pawarang kéna teu cawar, nu geulis batari sang titis jadi, ka(n)dega(n) Subang Larangan, a-/his tuhan Premana, seuweu jero Kuningan, mangkubumi Singapura, nu beu(ng)har dagang homas, putri ti Sumur Wangi. 
Maju yang di depan diikuti oleh yang belakang, sekelompok beda lagi. Tertarik oleh yang pergi berduyun-duyun, payung agung berwarna putih, dan jamur jadi bongkot tebangan bersih, kiri kanan payung kebesaran, di sebelah kiri oleh manusia diselingi payung pangbibar. Siapa gerangan yang cantik menyendiri? Yang elok dalam istana? Puteri yang kecil mungil, yang bersinar bagaikan meteor, cemerlang bagaikan tiang, gemerlapan bagaikan kain giringsing, tubuh bagaikan bayang-bayang, menjelma wujud dewata, disayangi karena di kemudian hari, permaisuri karena tidak gagal, yang cantik sempurna titisan Batari, saudara Subang Larangan, adik tuan Premana, putera istana Kuningan, mangkubumi Singapura, yang kaya pedagang emas, puteri dari Sumur Wangi.
47lahi
48padalemam
49gumebrar

Joliyan50 a(ng)kat ngaré(n)déng, deu(ng) nu geulis Majeti Keling, Sri Manawangi, ahisna Haji Kurutug, tuhan Parasi, putri ti Pakungwati.
Kereta kencana jalan berdampingan, bersama yang cantik Majeti Keling, Sri Manawangi, adiknya Raja Kurutug, tuan Parasi, puteri dari Pakungwati.
50joliyat

Bur joliyan di dalem timur, muranyay katonna gumilang, (bi)tan joliyan homas lumampah.
Berangkatlah kereta kencana dari keraton timur, gemerlapan tampak cemerlang, bagaikan kereta kencana berjalan.

Saha nu a(ng)kat dibatarubuhkeun Kadi ku(n)tul sawurugan, kadi ga-/ja(h) saba(n)taya(n), na léléko deungeun sisiyakna 
Siapa yang berangkat disekaliguskan? Bagaikan sekelompok burung kuntul terbang, bagaikan segerombolan gajah berjalan, pada hamparan dan gemuruh suaranya,

raja mati tang kawina, kan(n)dega(n) Purbadewata, na tuk dira warna dale(m), sami [h]awak raga déwata, raga Pwa Héra(ng) Manik. 
raja meninggal tang kawina, saudara Purbadewata, pada tuk dira berupa keraton, seperti penjelmaan wujud dewata, wujud Pwa Herang Manik.

Joliyan a(ng)kat ngaré(n)déng, deu(ng) nu geulis Ha-/ji Bakti Batara Kasih, ka(n)dega(n) Maraja Larang, ahisna Tajimaléla Pa(n)ji Romahiyang, seuweu Demung Tabela Pa(n)ji Sonajaya, nu beu(ng)har di Singapura.
Kereta kencana berangkan berdampingan, bersama yang cantik Raja Bakti Batara Kasih, saudara Maraja Larang, adiknya Tajimalela Panji Romahiyang, putera Demung Tabela Panji Sonajaya, yang kaya di Singapura.

Saha nu ngahapit joliyan, tebéh katuhu Mama nu geulis Baliklayaran, putri ti Kalapa Girang, tebéh ké(n)ca Baliklarang[ng]an, seuweu susuhunan [h]urang Kalapa, putri ti Kalapa Hilir, tebéh tukang Mayang Pangabar, seuweuna purwa pulo Sagara, putri ti Kandanghaur,
Siapa gerangan yang mengapit kereta kencana, di selelah kanan? Ibunda yang cantik Baliklayaran, puteri dari Kalapa Girang, di samping kiri Baliklarangan, putera pemimpin masyarakat Kalapa, puteri dari Kalapa Hilir, di belakang Mayang Pangabar, putera sulung Pulau Sagara, puteri dari Kandanghaur,

Saha nu ngalebur tapak Hacimaya Déwata, Putri ti Ta(n)jung Camara, ahisna ratu Mangriwu, sangiwah luru kalang, sabukala wirang mokoy, tuhan sagara, putri ti Ta(n)jung Camara, beunang ti Solok Bako, Karang Si(n)dulang di muhara/ Cilamaya, di Sang(h)iya(ng) Atas Keling, ahis Hacimaya Raja, seuweuna  sa(ng) guru Pamijahan,51asuh Haci Mageuhan, seuweu Sa(ng)hiya(ng) di umbul52 Catih, asuh53 Hacimaya Mani(k), seuweu susuhunan Pakancilan, ma(ng)kubumi Pakancilan, asuh/ Haci Madéwata, seuweu Sa(ng)hiya(ng) di umbul54 Majak, asuh Haci Lebok Maya, seuweuna Sa(ng)hiya(ng) di umbul55 Sogol, asuh Haci Ratna Larang, seuweu Sa(ng)hiya(ng) di Saligara, asuh Haci Lé(ng)gang Sari, seuweu Sa(ng(hiya(ng) Ma(n)diri, asuh Haci Mu(n)dut/ Tu(n)jung, seuweuna Sa(ng)hiya(ng) di umbul56 Tubuy, asuh Haci Maya Tunjung Maya Déwata., Sri Petas mulih déwata, deu(ng) nu geulis Maya Kusuma Manglibu Larang, mama Libu Wangi Sri Ratna, tuhan Dewata, seuweu susuhunan Li-/la, di hujung Tipu, nu ngabarangniya Sarasa Maya, heubeuheus di Sa(ng)hiya(ng), ja di suku bubukit di tanah. 
Siapakah yang menghilangkan jejak? Hacimaya Dewata, puteri dari Tanjung Camara, adiknya Ratu Mangriwu, bagaikan cahaya gelanggang, semula kecewa mokoy tuan Sagara, puteri dari Tanjung Camara, diperoleh dari Solok Bako, Karang Sindulang di muara Cilamaya, di Sanghiyang Atas Keling, adik Hacimaya Raja, puteranya sang guru Pamijahan, kakak dari Haci Mageuhan, putera Sanghiyang di umbul Catih, kakak dari Hacimaya manik, putera pemimpin mangkubumi Pakancilan, kakak dari Haci Madewata, putera Sanghiyang di umbul Majak, (adapun) kakak dari Haci Lebok Maya, puteranya Sanghiyang di umbul Sogol, kakak dari Haci Ratna Larang, putera Sanghiyang di Saligara, kakak dari Haci Lenggang Sari, putera Sanghiyang Mandiri, kakak dari Haci Mundut Tunjung, puteranya Sanghiyang di umbul Tubuy, kakak dari Haci Maya Tunjung Maya Dewata, Sri Petas kembali dewata, bersama yang cantik Maya Kusuma Manglibu Larang, ibunda Libu Wangi Sri Ratna, tuan Dewata, putera pemimpin Lila, di semenanjung Tipu, yang ngabarangniya  Sarasa Maya, menghadap kepada Sanghiyang, karena di kaki bukit di tanah.
51damijahan
52hubul
53acuh
54hubul
55hubul
56hubul

Nu geulis Gedongmaya seuweuna patih di Siyang, deu(ng) nu geulis Ra(n)cangmaya, Ramayasari Déwata. 
Yang cantik Gedongmaya, puteranya patih di Siyang, lalu yang cantik Rancangmaya, Ramayasari Dewata.

Hanaca/ raka datasawala pada jayanya magabatanga. 
Hanaca raka datasawala pada jayanya magabatanga.

Sadu pun palalunkeuneun. Sugan aya sa(s)tra ala ade (ma), sugan salah ganti(y)an, sugan kurang wuwuhan. Beu(nang) Kai Raga diajar nulis, di gunung Larang Sri Ma(ngan)ti.57
Mohon hendaknya dimaafkan. Kalaulah ada tulisan jelek dan sia-sia, jika keliru perbaikilah, jika kurang mohon dilengkapi. Hasil Kai Raga belajar menulis, (di) gunung Larang Sri Manganti.
57manganta


Referensi
Buku: Sundalana (2007): "Menyelamatkan Alam Sunda dan Beberapa Kajian mengenai Sunda", wedalan Kiblat Buku Utama.

NASKAH JATIRAGA

By Deden Heryana


Ujar Batara Premana: “t(e)rus linglang teka (ri(ng) buwana herang, Ah ini Si Ijunati. Ah lain kasorgaa(n)na Sang Hya(ng) Tu(ng)gal Premana. Muku eta leuwih, Ja tu(ng)gal tu(ng)gal ai(ng), premana premana aing.”
Yang Maha Bijaksana berkata: “Terus cemerlang tembus hingga ke buana bening! Ah inilah Si Ijunajati. Ah bukan sorga yang dikuasai oleh Sang Hyang Turnggal Premana. Kalaulah itu tangguh, sebab keesaan keesaanku sendiri, kebijakan kebijakanku sendiri.”

Terus linglang teka ring buwana lega. Ah ujar Sang Hyang Aci: “Ah ini Si Ijunajati. Ah lain remahanna Sang Hyang Tu(ng)gal Wisesa. Muku eta Leuwih, Ja wisesa-wisesa ai(ng).”
Terus cemerlang tembus hingga ke jagat raya. Ah ujar Sang Hyang Aci: “Ah inilah Si ljunajati.
Ah bukan penjelmaan dari Sang Hyang Tunggal Wisesa. Kalaulah itu unggul, sebab kekuasaan kekuasaanku sendiri.”

T(e)rus lingla(ng) teka ri(ng) buwana hening. Ujar Sang Hyang Aci: “Aing ini Si Ijunati, Ah kena karah lain Ka hanan (S)ang Hyang Hurip, Tan hana bayu sabda hdap. Muku eta leuwih teui(ng), Ja hurip hurip aing, Tapa tapa aing(ng), Bayu bayu ai(ng), Sabda sabda aing, Hda(p) had(p) ai(ng).”
Terus cemerlang tembus hingga ke buana hening. Sang Hyang Aci berkata: “Aku inilah Si Ijunajati. Ah karena memang bukan kediaman Sang Hyang Hurip. Tidak ada kekuatan, ucapan, dan tekad. Kalaulah itu terlalu berkuasa, sebab kesentosaan kesentosaanku sendiri, pengabdian pengabdianku sendiri, tenaga tenagaku sendiri, ucapan ucapanku sendiri, nurani nuraniku sendiri.”

Sapet t(e)rus linglang, Teka ri buwana niskala. Aci buwana aci ning buwana, aci acining beura(ng) sadakala.
Segala upaya tembus langsung, hingga ke alam gaib. Hakikat buana adalah kegaiban buana,
kegaiban itulah gaibnya siang selalu.

Ujar Sang Hyang Aci na aci wisesa: “Aing ini Si Ijunajati. Ah lai(n) kasorgaan Batara Niskala, inya Batara Lenggang Buwana, inya Batara Sang Acilarang. Aci ning herang, aci ning hening, aci ning dewata kabeh.
Ujar Sang Hyang Aci pada hakikat kekuasaan: “Aku inilah Si Ijunajati. Ah bukan kesorgaan Batara Niskala, yakni Batara Lenggang Buana, yaitu Batara Sang Acilarang, hakikat dari kejernihan, hakikat dari keheningan, haklkat dari semua sifat kedewaan.”

Hurip ning hurip kabeh. Inya nu ngayuga bayu sabda had(p), cinta rasa pramana wisesa, hurip tu(ng)gal tapa, inya nu ngageugeu(h) hurip.
Kesejahteraannya untuk kesejahteraan semua. Dialah yang menciptakan tenaga-ucapan-nurani,
birahi-emosi-kebaikan-kekuasaan, kesentosaan-keesaan dan pengabdian, yakni yang menguasai alam kehidupan.

Aci pwah ma Sang Hyang Sri wisesa, ti nu wisesa leuwih,
ti nu leuwih bedeto, ti nu bedeto hurip,
ti nu hurip adras, ti nu adras endah,
ti nu endah ali(t), ti nu alit(a) niskala,
ti nu niskala ra(m)pes, ti nu rampes dewata, ti nu dewata.
Hakikat kewanitaan itu ialah kekuasaan Sang Hyang Sri, dari yang berkuasa unggul,
dari yang unggul mengasuh, dari yang mengasuh sejahtera,
dari yang sejahtera tak nampak, dari yang tak nampak indah,
dari yang indah halus, dari yang halus gaib,
dari yang gaib sempurna, dari yang sempurna bersifat kedewaan, dari yang bersifat kedewaan.

Ja inya nu ngalungguh, di jebaning dewata, di jebaning hurip, di jebaning biheung, di jebaning janteu.
Begitulah sesungguhnya yang tinggal, di luar sifat kedewaan, di luar kesentausaan, di luar kemungkinan, di luar kemustahilan.

Ju(ng)junan satema(h)han, jungjunngan sadewata. Sira ta ratu retuning dewata.
Dambaan setiap penjelmaan, dambaan semua yang bersifat kedewaan. Dialah ratu dari segala ratu dewata.

Batara Jati Niskala, tema(h)han Batara Niskala, yata dewata niskala, pitu racok jadi tunggal, mari sirnanan tu.”
Batara Jati Niskala (adalah), penjelmaan Batara Niskala, yakni yang bersifat gaib, tampil tujuh menjadi tunggal, demikianlah semuanya itu.

“Ah”, ujar Sang (Hy(hya)ang Aci Kumara. “Ja lumiri cakrawati. Muku eta leuwih teuing, ja eta niskala ai(ng), ali(a) alit aing, biheung biheung aing, hanteu hanteu aing, tan hana tan hana aing.”
“Ah,” kata Sang Hyang Aci Kumara. “Karena itulah berkuasa di mana-mana. Karena itulah terlalu berkuasa, sebab memang itu keabadianku, halus halusku sendiri, kemungkinan kemungkinanku sendiri, kemustahilan kemustahilanku sendiri, tiada tiadaku sendiri.

Yata nira nu mangih, ning bumi kumirincing. Rari sada tatabeuhhan, ri aci bemiring kumirinycing, kumarenycang kumarenycong, rari ti nu rari aci kwaswar(r)anan, hya(ng) gending (gending) narawangsa, Kaamsuh ku deneng pawana.
Maka dialah yang menemukan dunia gemerincing. Ramai suara bunyi-bunyian, dalam pusat dunia gemerincing, kumarencyang kumarenycong, lebih ramai daripada pusat keramaian di bawah, bunyi gamelan keramat diiringi tarawangsa, tersebar oleh hembusan angin.

Wijaya ta si(ng)ra hasta, na bumi tan hana pretiwi, na dalem tan hana (a)ngkasa,
na rahina tan hana (a)ditya, na candra tan hana wulan, na maru(ta) tan hana angina(a), na teja tan hana aya, na akasa tan hana pe(ma)ga, na jati tan hana hurip.
Berhasillah dia memerintah, pada bumi tanpa tanah, pada ruangan tanpa udara, pada siang hari tanpa matahari, pada purnama tanpa bulan, pada tiupan tanpa angin, pada cahaya tanpa bayangan, pada angkasa tanpa langit, pada kodrat tanpa kehidupan.

Tan uwung-uwung manuruwung, awing-awang mang(ng)amsara. Tan (kiku) kapetengan deneng syang, tan kapadang(ng)an deneng padang, ran kalinwungan deneng nu ruhur, tan kaiswar(r)an deneng swar, tan kaalitan deneng leganyia.
Tidak ada pelangi yang bersilangan, angkasa raya yang bersentuhan. Tidak tergelapkan oleh siang hari, tidak terterangi oleh terang, tidak terhalangi oleh siang dan malam, tidak terlebihi tinggi oleh ketinggian, tidak terlebihi rendah oleh kerendahan, tidak terkecilkan oleh luasnya.

Aci(n)tyia ning dewata. Ya ya mana dipajar, na Bwana Jatiniskala. Ditapa kyarasa nge (nyi nyu) casah, lungguh asa di mega, hum(e)neng nu tan papolah, awak diya mandala ni(ng) ratna sa(ma)di, teka tumwangtan sira mari adoh purek.
Itulah keluarbiasaan dewata. Makanya dia terkenal, di Alam Azali. Dikatakan sedang bertapa di perbatasan langit, berada berhimpitan dengan awan, diam bagaikan yang tidak bergerak, tubuh dia adalah tempat permata doa, sehingga pandangan dia begitu jauh juga dekat.

(Yata) ujar Batara Niskala: “Aduh anaku, Sang Hya(ng) Aci Kumara, bagya lagi kita ri kahanan mami, luna duk puna asuh-asuh, tohaanna ning (nana) suka sadye anaku.”
Batara Niskala berucap demikian: “Aduh anakku, Sang Hyang Aci Kumara, beruntung sekali kamu berada di tempatku, apabila sampai berhasil memiliki bimbingan, hari tuanya akan senang dari sekarang, anakku.”

Ujar Sang Hyang Aci Kumara: “Aduh knang kanistyia, ku nigi nistina, ku suksu nigi nistina,
kasuruh ku Sang Hyang Ayah, ka Batara Guru seda buwanatala, aci Pwah Sang Hya(ng) Sri.”
Sang Hyang Aci Kumara berkata: “Aduh ini terkena kenistaan, oleh nigi nistina (kesetiaan sempurna), oleh suksu nigi nistina (pandangan kesetiaan sempurna), diperintah oleh Sang Hyang Ayah, menghadap Batara Guru suci di permukaan bumi, hakikat Pwah Sang Hyang Sri.”

Ujar Sang Acinta La(r)rang: “Aduh anaku Aci Kumara, hayu samadyana lamun sakitu, maan talatah aing sakini. Lamun mumul mulah disungkah, ja luru raga, lamun daek ma baan deung hiji anaku.” Mulah salah tuduhhan, aja epwaga na pitu:
Pwah Tunyjung Herang,
Pwah Sri Tun(ny)jung Lenggang,
Pwah Sri Tun(ny)jung Hung,
Pwah Sri Tun(ny)jung Manik,
Pwah Sri Tun(ny)jung Putih,
Pwah Sri Tun(ny)jung Bumi,
Pwah Tun(ny)jung Bwana.
Sang Aci Larang berkata: “Aduh anakku Aci Kumara, jika begitu mari kita semuanya, mengemban amanatku sedemikian rupa. Jika tak mau janganlah dipaksa, karena mungkin melemahkan badan, tapi kalaulah bersedia bawa bersama salah seorang anakku.”Janganlah salah memerintah, jangan keliru di ketujuh (dewi):
Dewi Tunyjung Herang,
Dewi Sri Tunyjung Lenggang,
Dewi Sri Tunyjung Hung,
Dewi Sri Tunyjung Manik,
Dewi Sri Tunyjung Putih,
Dewi Sri Tunyjung Bumi,
Dewi Sri Tunyjung Bwana.

Mangku kurung(ng)anana ma, maan aksari kalih, ngara(n)na:
Aksari Tu(ny)jung Maba,
Aksari Sri Tun(ny)jung Mabra,
Aksari Sri Tun(ny)jung Syang,
Aksari Sri Tun(ny)jung Kuning,
Aksari Sri Tun(ny)jung Nagawali,
Aksari Naga Nagini.
Yang bertanggung jawab atas penjelmaannya itu, mengemban berbagai bidadari, namanya:
Bidadari Tunyjung Maba,
Bidadari Tunyjung Mabra,
Bidadari Tunyjung Syang,
Bidadari Tunyjung Kuning,
Bidadari Tunyjung Nagawali,
Bidadari Naga Nagini.

Selang sagini: Pwah (ri ru) Sari Banawati deung, Pwah Aksari Manikmaya.
Aksari Mayata, Aksari Atastita,
Aksari Madongkap, Aksasti Nilasi,
Aksari Mayati, Aksari Wadi(ng)ngin,
Aksasi Ku(m)bakeling, Aksari Maya Yuwana,
Aksari Jana Lwaka, Aksari Manwa(n) Hireng,
Aksari Madwada, Aksari Kunti,
Aksari Titisari, Aksari Kindya Manik(a),
Aksari Madipwak(a), Aksari Maya,
Aksari Jabung, Aksari Galetwar,
Aksari Werawati, Aksari Rumawangi,
Aksari Kinasihhan, Aksari Kamwawati,
Aksari Kemang,
Aksari Kujato lawan(a) Pwah Bentang Kukus,
Aksari Ratna Kusumah, Aksari Hening Hinisjati
Aksari Nwangtwan Manik, Aksari Gendang,
Aksari Kalasan, Aksari Kamadipi,
Aksari Endah Patala, Aksari Sedajati,
Aksari Imijati, Aksari Jlag Sabumi,
Aksari Pada Ni Wa(ng)ngi, Aksari K(e)ling,
Aksari Gwada Banycana, Aksari Saresehkane.
Selanjutnya begini: Dewi Sari Banawati bersama, Dewi Bidadari Manikmaya,
Bidadari Mayata, Bidadari Atastita,
Bidadari Madongkap, Bidadari Nilasi,
Bidadari Mayati, Bidadari Wadingin,
Bidadari Kumbakeling Bidadari Maya Yuwana,
Bidadari Jana Loka, Bidadari Manon Hireng,
Bidadari Madwada, Bidadari Kunti,
Bidadari Titisari, Bidadari Kindya Manik,
Bidadari Madipwak, Bidadari Maya,
Bidadari Jabung, Bidadari Galetwar,
Bidadari Werawati, Bidadari Rumawangi,
Bidadari Kinasihan, Bidadari Kamwawati,
Bidadari Kemang,
Bidadari Kujati dengan Dewi Bintang Kukus,
Bidadari Ratna Kusumah, Bidadari Hening Hinisjati,
Bidadari Nongton Manik, Bidadari Gendang,
Bidadari Kalasan, Bidadari Kamadipi,
Bidadari Endah Patala, Bidadari Sedajati,
Bidadari Imitjati, Bidadari Jlag Sabumi,
Bidadari Pada Ni Wangi, Bidadari Keling,
Bidadari Goda Banycana, Bidadari Saresehkane.

Tan kabilang geusa(n)na ma, di bwana endah. Dibabakuna tingkes larang, ti leumpang wisesa sekar bumi, Si Deuwi Bukacim, ti Maraja Nisgandawati. Sira Deuwi titi tan hening, Pwah Wirumananggay kaserep jati, deung ambu rai rena kasih. Sakitu nu ngababakan inya.
Namun tak disebutkan tempat tinggal mereka, di alam kesorgaan. Yang terpenting adalah golongan makhluk suci, sejak berjalannya kekuasaan Sekar Bumi, (yakni) Si Dewi Bukacim, semenjak Maraja Nisgandawati. Dialah dewi pengatur yang tak pemah diam, Pwah Wirumananggay yang diresapi tabiat, welas-asih dari ibu dan adik-adiknya. Demikianlah mereka yang tinggal di tempat itu.

“Tarahhan geura leumpang, anaku! Herang talatah aing t(y)ea. Lamun tuluy tepung, baan! Lamun hamwa, misui! Sakitu anaku.”
Bimbing dan segeralah berangkat, anakku!. Sedangkan mengenai amanatku itu, apabila langsung berjumpa, ambillah, (namun) jika tidak mungkin tentu malu. Demikianlah anakku.

Ujar Sang Hyang Acikumara: “Aduh hantyanuta.” Ujar Batara Niskala: “Hayu aya sakitu ma, samadyana sama pun. Mwa nywarang seupanana, Ngacalwaan batra nurah(h)an.
Sakitu pun. Hanteu kami geura lumaksana, sakitu sama guna.”
Sahut Sang Hyang Aci Kumara: “Aduh janganlah itu sampai tidak ditaati.” Batara Niskala menjawab: “Bagus jika begitu keadaannya, semuanya memohon maaf. Tak mungkin menjalani rintangannya, berpura-pura badan perkasa. Begitulah semoga maklum. Tak ada harapan bagiku untuk segera melaksanakan, padahal demikian sama-sama pandai.”

Ujar Batara Niskala: “Aduh rahayu anaking, Bwah iman ka aing, ngadudulur ka sabda rahayu.
Hengan ta aing ngaran kanurah heula, nama sira saha, Prebu Jatiniskala, Sang Lenggang Buwana, aci aci ning dewata. Sakitu, nama sira (a)naku.”
Batara Niskala berkata: “Aduh selamatlah, anakku. Hasil berbuat kasih sayang kepadaku, menasihati dengan kata-kata yang baik. Namun sesungguhnya akulah yang lebih dulu unggul, begitu pun nama beliau, Prebu Jatiniskala, Sang Lenggang Buana, intisari hakikat dewata. Begitulah sifat beliau, anakku.”

Keh geura s(y)ia leumpang, jajahan na Jatinistmen. Sugan kita kapanggung, mangke rekwaha(n) na wasta, hanteu na pipulihheun. Maring mulih manih ka sakala, tunda mangke na raga alit, dina tan hana masya. Anggeus ma manggih tan arupa mene, husir deui na raga alit ma, kita ngaraga deui, a(ng)geus ma kita turun, kana buwana endah, Sakitu anaku.”
“Nah segeralah kau berjalan, telusurilah dalam Jatinistemen (hakikat keteguhan). Mudah-mudahan kau terangkat, kelak menjadi harum namamu, takkan pemah habis untuk diberitakan. Kesenangan kembali lagi ke dunia, simpanlah kelak ke dalam tubuh halus, dalam alam kehampaan. Kalaulah nanti menemukan yang tanpa wujud, hampirilah kembali dalam jasad halus, kau menjelma kembali. sehabis itu kau turun, ke alam kesorgaan Sekianlah anakku.”

Yata Sang Hyang Acikumara, ngarasa maneh a(ng)geus dipa(ng)mukakeun. sabda mirus midway tan karara, tuluy sumiri sakeng kuna, breh welan tan durelan, tarap majamen ri telas, sira hanan ta lua, samwanwa sira hanan ta lua.
Itulah Sang Hyang Acikumara, merasa dirinya telah diberi jalan, Perkataan menyenangkan bercampur tanpa tersusun, kemudian terkenang ke masa lalu, tampak jelas membentang tanpa cahaya, berjejer menukik hingga ke bawah, keadaannya sangat luas, setiap yang dia tempati sangat luas.

Paher ta sira sakeng paterus alit, t(e)ka ri bumi tan hana.
Bersemayamlah dia hingga menjadi sirna, tiba di dunia hampa.

Ah ini Si Ijunajati Nistmen. Ah lain temah(h)an rahyang jati tan hana. Ja wanang rang Darmajati, kena karah muku leuwih, jati tan hana ta.
Nah inilah Si Ijunajati Nistemen. Ah bukan penjelmaan Rahyang Jati Tanhana, sebab ada dalam rancangan Darmajati (hakikat keadilan), karena sifat itulah menjadi unggul, itulah kegaiban sejati.

Aing Darmajati, inya eta i(ng)nya aing, i(ng)nya ai(ng) inya eta, pet t(e)rus linglang, peuting bumi ning hireng, sanjay bumi herang.
Akulah Darmajati, aku itu adalah dia sebagai aku, aku sendiri adalah dia, memberi terus cemerlang, di malam gelap gulita, sekedip cahaya bumi terang benderang.

Ah ini Si Ijunajati Nistmen, swak caang hanteu nu meungpeukan inya. Ah lain na cangkang, na (bwa) bwana kwaswang, muku leuwih ja kwaswang.
Nah inilah Si Ijunajati Nistemen, batas terang tanpa ada yang menutupi. Ah bukan semata-mata hanya di kulit, di jagat kosong, bahkan lebih kosong lagi.

Aing itu ta mana haci gupu, man(a) gagah twatwaman, gumantung tanpa walayut, lurnya nguruwung, temah(h)an batara, Batara Bayu Bwana.
Apalagi aku adalah penjaga tetap, lagi pula tangguh berkekuatan besar, bergelantung tetapi tak berjuntai, keadaannya seperti pelangi, sebagai jelmaan batara, yakni Batara Bayu Buana.

Itu ta mana barekat mahamit, temah(h)an bakukna na pwasa. Lamun baluk manarawang, ah silang sakitu. Muku eta leuwih, ja baluk baluk aing, pwasa pwasa aing.
Terlebih lagi itu adalah memperkuat ketertiban, perwujudan kemarahannya dalam berpuasa.
Seandainya marah melihat dengan bebas, ah (tentu saja) ... sedemikian. Kalaulah itu tangguh, sebab marah marahku sendiri, puasa puasaku sendiri.

Yata sira tumwantwan maring adwah, aparek tumata ring kalantara. T(e)rus li(ng)lang t(e)rus manarawang ri niskala, antyana ta aduna patala.
Dialah sebenamya yang mengawasi dari kejauhan, berdekatan mengatur di kemudian waktu.
Terus cemerlang tembus melihat jelas di akhirat, keluarbiasaannya itu menembus neraka.

Ujar Sang Hyang Aci Wisesa: “Ah na naha eusi raga eta?” Tan pareka tan parupa, ning kalangkang, Rungmangngyem rumanyeum. Hana tan hana maswaksa, ku swak beuteung swak leungeun swak hulu. Sawareh sabumi, sabumi bwana tiga te kitu.
Sang Hyang Aci Wisesa berkata: “Ah apa isi raga itu? Tanpa bayangan tanpa wujud, dalam bayang-bayang, samar-samar remang-remang. Ada maupun tidak, masuk dengan sendirinya, dengan perut, tangan, (dan) kepalanya, sebagian berada di tempat yang sama, di ketiga tempat di jagat itu.

Eta ma teka kwaswang sabwana ta. Pitu lwarnyia sumingir singir, Sumunyia taya tata.
Bahkan tiba-tiba di penjuru jagat itu kosong. Tujuh jalan pembebasannya membaca syair-syair pujian, doanya tak ada aturan.

Ujar Sang Hyang Aci Wisea: “Ah linglang aing datang, ka Jatinistmen mwang, aing nanggalkeun raga heula.”
Sang Hyang Aci Wisesa berkata: “Nah jadi cemerlang aku datang, ke Jatinistemen dan, aku akan meninggalkan raga dahulu.”

Ya mana ditinggalkeun raga, di buwana langgeng. Nya mana pet mecat, Sang Hyang Aci Nistmen tina raga alit. Na raga ditunggwan ku bayu dewata, had(p) dewata sabda dewata.
Karena itulah raga ditinggalkannya, di alam keabadian. Makanya Sang Hyang Aci Nistemen, berusaha terlepas dari tubuh halus. Lalu raga ditunggui oleh kekuatan dewata, nurani dewata dan ucapan dewata.

Sakitu manawi pajarkeun, anggeus cu(n)duk puhun, datang ka tangkal, Katutu(r) ning bisa (katutuning bisa), Ka tutur ning ireug.
Barangkali begitulah apa yang dikatakan, sesampainya kembali ke asal, setibanya kembali ke permulaan, menurut riwayat sebisanya, menurut cerita yang bodoh.

Inya sida Jatinistmen, ya sida tabn hana paran, sida mwaksah tan hana tuduh(h)an.
Itulah kesempurnaan Jatinistemen, yang sempurna tanpa ada tujuan, kesempurnaan moksa tanpa ada perintah.

Sira ta manggih tan parupa, tan pareka tan pakahanan, Sang Hyang tan abayu, tan asabda tan ahdap, tan atutur tan aswarga, tan amwaksah tan alepas, tan hyang tan dewata, tan warna tan darma.
Dialah yang menjumpai tanpa wujud, tanpa bayangan dan tanpa kediaman, Yang Maha Agung tanpa perlu kekuatan, tanpa perlu ucapan, tanpa perlu itikad, tanpa perlu cerita, tanpa perlu sorga, tanpa perlu kebebasan, tanpa perlu lepas, tanpa perlu hyang, tanpa perlu dewata, tanpa perlu macam jenis, tanpa perlu aturan.

Apan sekar nala sadakala, tan katemu inajyan, tan(a) katemu inangen-angen.
Berhubung dengan bunga kasih selamanya, tidak ditemukan meski dipelajari, tidak terungkap meski diangan-angankan.

Ya ta Jatinsitmen, tan kaucap tan karasa, tan kaprisa tan kawatwan, tan kapretan, nis; lamun lasmana.
Jadi demikianlah arti Jatinistemen: tak terkatakan, tak terasakan, tak terdengar, tak terlihat, tak terhalangi Mahagaib, (jika memancarkan sinar).

Hana bayu tan pahayu (tanpa bayu), hana sabda tan pasabda, hana had(p) tan pahda(p), hana hurip tan (ha hu) kasengguh hurip, tan swa(r)tan i ruhur.
Ada kekuatan tanpa tenaga, ada ucapan tanpa kata, ada perasaan tanpa dirasakan, ada hidup tanpa disebut sejahtera, tidak rendah tidak pula tinggi.

Hana bayu aing sakini, hana sabda sabda aing sakini, hana hdap hdap aing sakini.
Ada kekuatan tetap kekuatanku begini, ada ucapan tetap ucapanku begini, ada perasaan tetap perasaanku begini.

Kumaha de(k) katuduh, ja hanteu tuduheunana. Kumaha de(k) kahdap, ja hanteu hdappeunana.
Kumaha de(k) katwa(ng)twan, ja hanteu twa(ng)twaneunana.
Bagaimana mungkin akan diperintah, karena memang bukan untuk diperintahnya. Bagaimana mungkin akan terasakan, karena memang bukan untuk dirasakannya. Bagaimana mungkin bisa terlihat, karena memang bukan untuk ditontonnya.

Biheung hanteu, ja hanteun seungguh(h)eunana, tan tunggal tan premana tan wisesa, ja pun twag ning pareng kwat, hingan ning kasan.
Bisa jadi mustahil, sebab memang mustahil untuk bisa dituduhnya, tidak tunggal, tidak waspada, (dan) tidak berkuasa, karena kedatangannya menuju ketangguhan, sampai ke batas kekuatan.

Yata heing jagat, yata sakini jatinistemen, hamwa kapalang.
Itulah keheningan jagat, yakni beginilah kebenaran sejati, tak mungkin terhalang.

Disengguh jati tan juti, disengguh luput tan (tan) luput, disengguh biheung tan biheung.
Disebut sejati tidak samar, disebut bebas tidak bebas, disebut mungkin tidak mungkin.

Yata bisa nyamuni sang hyang kapas, na katuduh na Jatinistmen, na agama na tan katuduh, nu ngadeuleu di jeba (we wu bi bu) Jatinistmen.
yakni bisa bersembunyi sebagai kapas, yang diperintah pada kebenaran sejati, dalam hukum yang tidak diperintah, yang melihat di luar kebenaran sejati.

Nu kumaha nu maka maka ngahdap. Dituduh ma tan katuduh. Inya nu nuduh, inya nu katuduh. Inya nu nyieun inya kajyieun. Makana tan katuduh.
Yang bagaimanakah yang dimaksud merasakan? Diperintah tapi tak bisa diperintah. Dia yang memerintah, dia pula yang diperintah, Dia yang membuat, dia pula yang dibuat ... , Itulah sebabnya tak bisa diperintah.

Beuteung: patingtim patingti(m) maneh, mana katuduh nuduh maneh, mana kahda(p) ngahda(p) maneh, mana wayana carita nyaritakeun maneh, nana na nis nganiskeun maneh, mana (ha)na ngahanakeun maneh. Na biheu(ng) luput ning biheungna, lupu-luput ning luputna, jatinistmen lupu jatinistmen.” Sakitu tegesna jatinistmen, pun.
Seterusnya: “perjanjian perjanjiannya sendiri, karena itu diperintah memerintah sendiri,
karena itu terasakan merasakan sendiri, karena itu adanya cerita menceritakan sendiri, karena itu dalam hal lenyap melenyapkan sendiri, karena itu hadir menghadirkan sendiri. Termasuk kemungkinan lepas adalah kemungkinannya, terhindar lepas dari lepasnya, kebenaran sejati lepas dalam kebenaran sejati.” Begitulah penjelasan tentang kebenaran sejati.

Dah sarira ganal sakitu, ya iki ya iku, inya iki inya iku.
Nah begitulah yang dimaksud dengan tubuh kasar, ia di sini juga di sana, yakni yang di sini, pun adalah yang di sana.

Tucap na sang hyang raga alit, ya na bayu sabda hda(p).
Tersebutlah tentang tubuh halus, yang berada dalam tenaga ucap dan rasa.

Ujar sira ng tang: “Ah wi(ng)sesa teuing aing, hamwa waya nu wisesa manan aing, hamwa waya nu leuwih manan aing, hamwa waya nu dewata manan aing, teka hanteu nu ngawisesa aing, ka pangikuna aci jatinistmen.”
Berkatalah dia itu demikian: “Ah begitu berkuasanya aku, tak mungkin'ada yang berkuasa melebihi aku, tak mungkin ada yang unggul melebihi aku, tak mungkin ada yang suci lebih dariku, sehingga mustahil ada yang menguasai aku, sebagai pengikut hakikat kebenaran sejati.”

Ujar sira ta: “Ah bayu sabda had(p), eta teka nyenggug maneh, pangrasana ma hanteu acan, ditinggalkeun ku ngaing.”
Berujarlah dia demikian: “Nah Bayu Sabda Hedap, itu sebabnya hingga menyebut diri sendiri, menurut perasaannya itu belum, ditinggalkan oleh aku.”

Mwajar deui(ng) na bayu sabda had(p), hengan sakiweu tapasna na ra(m)pes. Aing (aaing) jati na aing, aing wisesa na aing, acina dewata kabeh. Aing aci Jatiniskala, aing aci Pata(ny)jala, aing aci Prabu Cakrawati, aing asana ma.”
Berkata lagi tentang tenaga ucap dan rasa. Hanya seperti itulah yang namanya bertata-tertib.
Aku adalah bersifat diriku sendiri, aku adalah kekuasaanku sendiri, hakikat dari seluruh dewata. Aku adalah hakikat Jatiniskala (alam gaib sejati), aku adalah hakikat Patanjala, serta hakikat Prabu Cakrawati, begitulah menurut perasaanku.”

Ujar Aci Jatinistmen: “Bayu sabda had(p), mulah syia majar maneh, leuwih sadar maneh ja tina wisesana. Mulah majar maneh, aci na aci Prebu Cakrawati, mulah inya ma inya, kehna manggwalna ja waya rupa na raga.”
Hakikat Jatinistmen berkata: “Bayu Sabda Hedap, janganlah kalian menyombongkan diri, hendaklah lebih rendah hati dalam hal kekuatan itu. Janganlah sombong mentang-mentang, inti pada hakikat Prebu Cakrawari, jika dilarang begitu ya begitulah, semuanya memikulnya sebab, ada bentuk pada badan.”

“Papa sya,” ujar bayu sabda had(p). “Ah eta si rampes, eta Si Ijuna(ng) Jatinistmen. Hanteu kajeueung rwana, hengan kadenge swarana.”
“Nista engkau,” ujar Bayu Sabda Hedap. “Nah itulah kesempurnaan, yaitu Si ljuna Jatinistmen. Tidak terlihat wujudnya, Cuma terdengar suaranya.”

Ujarna Aci Jatinistmen: “Ah bayu sabda had(p), rupa reka ku waya, ja aing nya na aci Jatinistmen, ja aing luput ning luput, ja aing hanteu ning hanteu, ja aing biheung ning biheung, ja aing leungngit ning leungngit, ja aing mwaksah ning miwaksah, ja aing jati ning jati, ja aing tmen ning tmen, ja aing sekar putih ning sejar putih, ja hanteu syar(r)eunana, ja hanteu nu disyar hanteu teu nyyar.
Hakikat Jatinistmen berkata: “Nah Bayu Sabda Hedap, bagaimana mungkin muncul bentuk nyata, karena aku sebenarnya dalam hakikat Jatinistmen, sebab aku adalah bebasnya dari kebebasan, sebab aku adalah mustahilnya dari kemustahilan, sebab aku adalah mungkinnya dari kemungkinan, sebab aku adalah sirnanya dari kesirnaan, sebab aku adalah lepasnya dari kelepasan, sebab aku adalah aslinya dari keaslian, sebab aku adalah jujurnya dari kejujuran, sebab aku adalah bunga putihnya dari bunga putih, karena bukan yang hendak dicarinya, karena bukan yang dicari bukan pula yang mencari.”

Inya nu nyeueung inya nu kajeueung, inya hana inya tan hana, buni tan buni, ebreh tan ebreh.
Dia yang melihat dan dia pula yang dilihat, dia yang ada dan dia pula yang tiada, tersembunyi tapi tak tersembunyi, nyata namun tak nyata.

Inya aing nu ngadeuleu, di jeba ning dewata, di jeba ning hurip, di jeba ning sang manwan, di jeba ning jati, di jeba ning biheung, di jeba ning bayu, di jeba ning sabda, di jeba ning hda(p), dideuleu tan kadeuleu.
Sesungguhnya akulah yang melihat, di luar dari dewata, di luar dari kehidupan, di luar dari Yang Maha Melihat, di luar dari kodrat, di luar dari kemungkinan, di luar dari kekuatan, di luar dari ucapan, di luar dari perasaan, dilihat tapi tak terlihat.

Aing nu ngadeuleu, (di jeba) bayu tan meulu bayu, ngadeuleu sabda tan milu sabda, ngadeuleu had(p) tan milu hda(p).
Akulah yang memperhatikan, kekuatan tak terbawa kekuatan, memperhatikan ucapan tapi tak terbawa ucapan, memperhatikan perasaan tapi tak terbawa perasaan.

Aing sang Manwan, dipitegelan bayu sabda hdap. Sabda nu ngawkaskeun sarwwa ni(ng) ajnyana, sarwwa ning gama (sa).”
Akulah Sang Manwan (Yang Maha Melihat), yang berkuasa atas Bayu Sabda dan Hedap. Sabda yang menyampaikan berbagai pengetahuan, berbagai jalan yang dituju.”

Sakitu bayu sabda hda(p).
Begitulah Bayu Sabda dan Hedap.

Haywa sira tan w(e)ruh ri jatinika. “Mulah sya majar maneh leuwih, ja sya bayu aing, had(p) had(p) aing, hurip hurip (p) aing, aci aci aing, dewata dewata aing, patanyjala patanyjala aing, cakrawati cakrawati aing. Inya aing inya syia, inya syia inya aing.”
Jangan sampai dia tak tahu pada kodratnya “janganlah kau mentang-mentang kuasa,
sebab kekuatanmu sebenamya adalah kekuatanku, perasaan perasaanku sendiri, kesejahteraan kesejahteraanku sendiri, hakikat hakikatku sendiri, dewata dewataku sendiri, Patanyjala Patanyjalaku sendiri, Cakrawati Cakrawatiku sendiri. Aku sendiri adalah kau, kau adalah aku sendiri.”

Sakitu bayu sabda hdap. Ya tana aci Jatinistmen, teu kadenge jati remwana, ri riga jati niskala.
Demikianlah tentang Bayu Sabda Hedap, kenyataannya pada hakikat Jarinistmen, tak terdengar sifat kegelapannya, pada getaran tabiat alam akhirat.

Apet ma ngawindu larang, si nuta danisdya, wi(ha)cwarnilas teulu suningras. Mana adras linglang jiwana, jauhna wineh ku riga danuh ring kibas, marem manuharemgakeun, t(eu)lu gana wiksuh manurihan, ta wanaditya pada ma.
Kalaupun mengalami masuk gerbang terlarang pengikut ...….Apalagi jiwanya jauh cemerlang,
jaraknya disebabkan oleh getaran busur yang melesat, menutup semakin lama semakin gelap,
tiga awan terlihat membelah teriris, itulah permukaan matahari yang menyinarinya.

Yateka waya di sa(k)si, raga alit ta yata na Jatinistmen, teka pet rasa pet cinta, pet had(p) pet sabda di jeba sabda, pet bayu di jeba (ba)yu sabda hda(p).
Itulah bukti adanya kesaksian, badan halus itu nyaranya dalam Jatinistmen, lalu mencari rasa dan mencari kasih saying mencari tekad dan mencari kata di luar ucapan, mencari tenaga di luar kekuatan ucapan dan niat.

Ujar sira: “Ah bayu sabda had(p), inya keh aing nu mangka kumapa eta. Leu(m)pang (ng)aing tan kanyahwaan, datang aing tan kahyahwaan, tekang waya di sa(k)si, apan aing i(ta)nanya aci Jatinistmen, aci Prabu Cakrawati.
Dia berkata: “Nah Bayu Sabda Hedap, ternyata bahwa akulah yang harus menaungi itu.
Kepergianku tak diketahui, kedatanganku pun tak diketahui, di situlah terbukti adanya kesaksian, sebab akulah sesungguhnya hakikat Jatinistmen, hakikat Prabu Cakrawati.”

Inya ngara(n)na lamun ta: bayu disabdaan deui, had(p) dihdapan deui, hurip dihuripan deui, herang diherangan deui, jati dijatyan deui, niskala diniskalaan deui, alit dialitan deui, Lenyep dilenyepkeun deui, tali(ng)nga ditali(ng)ngakeun deui, leu(m)pang di leumpangkeun deui,
geu(ing) di geui(ng)keun deui.
Benar artinya jika: kekuatan diperkuat lagi, ucapan diucapkan lagi, perasaan dirasakan lagi, hidup dihidupkan lagi, jernih dijernihkan lagi, sejati disejatikan lagi, kegaiban digaibkan lagi, halus dihaluskan lagi, lenyap dilenyapkan lagi, pengawasan diawasi lagi, berjalan diberjalankan lagi, sadar disadarkan lagi.

dungkuk lyeukna, lekah mangan nginum, aguna magaway. Aing mana yukti, mana wastu bayu sabda hdap(a).
Lirikannya membungkuk, enggan makan dan minum, maha pandai bekerja. Itulah sebabnya aku bijak, makanya memberkahi tenaga ucapan dan itikad.

Syanu purah ngawkaskeun, Sa(ng) Manwan ma nu dipitegelan. Sang Manwan tulis manwan, tinulis Sang Manwan kahanan papa, nyarita dicaritakeun.
Syanu yang bertugas menyelesaikan, Sang Manon itulah yang sangar perkasa, Sang Manon gambaran yang sangat mengetahui, digambarkan Sang Manon tempat dosa, pada penglihatan tapi tak terlihat, bercerita diceritakan.

Aing nu ma(ng)hanakeun. Aing hurip wisesa Sang Manwan. Ya sina(ng)gguh ngajati remsa(n) niskala. Uh rem uh basa luput sarba nma, Uh katwa(ng)twanna ma tu(ng)gal niraga.”
Akulah yang menghadirkan. Aku hidup atas kekuasaan Sang Manon. Dia disebut melahirkan titisan alam gaib. Ternyata tenggelam saat bebas karena serba dalam, temyata kelihatannya itu bersatu tanpa raga.

Sakitu geugeus na Jatiremsan(a), di raga Jatiniskala. Byakta Iwirnya raga dewata niskala, katwangtwan kun a waktek dewata kabeh.
Begitulah kaitan tentang Jatinistmen (kebenaran sejati), alam wujud Jatiniskala (keabadian sejati). Buktinya adalah wujud makhluk alam gaib, yang disaksikan oleh semua golongan dewata.

Aing ma tan kanyahwaan. Lamun ngajati remsan di manusa,
Sedangkan aku itu tak diketahui, apabila melahirkan titisan pada manusia.

byakta lwirnya, kadi manusa katwa(ng)twan, ku wwang buta manusa.
Kenyataannya adalah, seperti manusia terlihat, oleh orang-orang berwujud manusia.

Aing ma tatan kanyahwaan. Apan bisa nyamuni, Sang Hyang Rampes, Aci Jatinistmen, Aci Prabu Cakrawati, tan kna tinuduh(h)an, deneng mula murtinya, Nguni tan kawru(h)han, Deneng buta manusa.
Sedangkan aku sama sekali tidak diketahui, Karena dapat bersembunyi, sebagai Sang Hyang Rampes (Yang Maha Sempurna), sebagai Aci Jatinistmen, sebagai Aci Prabu Cakrawati, tidak mengenal diperintah, oleh asal-mula badaniahnya. Sejak awal tidak diketahui, oleh wujud manusia.

Nu katuduh raga nu ganal rupa manusa, nu keuna dingaranan di manusa.
Yang diperintah adalah badan kasar berupa manusia, yang dapat dinamai pada manusia.

Yata katuduh Prabu Cakrawati, k(eu)na tinuduh(h)an deneng, ragu na raga di manusa, euweu(h) keneh sawake nu majar inya.
Itulah yang diperintah Prabu Cakrawati, bisa diperintah oleh kekuatan nafsu pada manusia, masih tak ada pengguna yang menyatakan demikian.

U di wiku manarawang, U di ratu manarawang, mana majar inya. U di janma manarawang, mana majar inya.
Juga pada wiku terlihat jelas, dan pada ratu pun tembus kelihatan, makanya mengatakan begitu.

Wwang buta manusa ma(na) tan wruh. Marukan lain hurip bumi, hurip buwana. Ditamakeun kaulinan(n)ana, ditamakeun bebegiganan, manten ngabage ngabanycana. Nu mangka inya tan kawruhan.
Seseorang nampaknya saja manusia tapi tidak tahu. Dikiranya bukan kehidupan manusia,
kehidupan jagat raya. Diibaratkan permainan, diibaratkan menakut-nakuti, semakin berlainan dan menipu Oleh sebab itulah tak diketahui.

Ya sa(ng)kan aja nemu rampes, keuna ku na papasangan, ngabamswa maring wwat gwanggang, kapa(ng)gih wwat ugal-eugil, tata duuman watek, wwang pungung sakitu.
Itu agar jangan mendapat kesempurnaan, terkena akibat perjodohan, hingga ke jembatan gantung, kedapatan jembatan bergoyang-goyang, berderet berbagi kelompok, orang-orang bodoh sebanyak itu.

“Ya sakini aing inya, nu tan karasa bayu sabda hda(p). Aja kalingane waya, nu rampes mannan aing.”
“Seperti inilah aku sebenamya, yang tak terasakan Bayu Sabda Hedap. Janganlah dikatakan ada, yang lebih sempurna daripada aku.”

Ujarna ta: “Ah karah had(p) pet, hana sakini rampes, had(p) pet(a) karah, hengan aing na wisesana.”
Katanya demikian: "Nah tentu saja berniat mencari, terbukti begini sempurnanya, bertekad mendapatkan hal itu, tetapi aku ialah inti dalam kegaibannya.”

“Waya deui ngara(n)na, mana aci kun u aci, nya mana aing wisesana, ku nu wise(si/su)sa ngaran(n)a.”
“Ada lagi pengertiannya, apalagi inti oleh pemilik inti, itulah sebabnya akulah kekuasaannya,
maksudnya oleh pemilik kekuasaan.”

Ujar Aci Jatinistmen: “Bayu sabda had(p), waya aing nu wisesa, na tata anggeus matingtim, di jeba patingtiman, di jeba ning dewata, di jeba bayu sabda hda(p).”
Aci Jatinistmen berkata: “Bayu Sabda Hedap, ternyata akulah yang berkuasa, dalam hal mengatur telah bersepakat, di luar perjanjian, di luar kedewataan, di luar Bayu Sabda Hedap.”

Matangyang Sang Manwan, Sang Maha Sarira. Ya dina alit ning bayu sabda hda(p). Yata mana pet m(e)tu sakeng tan hana.
Oleh karena itu Sang Manon, (adalah) Sang Mahasarira (berwujud sangat besar). Dia dalam halusnya Bayu Sabda Hedap, itulah sebabnya menjelma keluar dari ketiadaan.

Ya mana rasa ci(n)ta, hdap bayu sabda, bray kalwar wkas tuna, sabda niskala.
Dari situ pula perasaan jiwa, keinginan kekuatan dan ucapan, nyembur keluar meninggalkan kekosongan, suara alam gaib.

Sakecap nyata pet rahasyea, siwah tatwa maya, tan(a) tunggal bayu sabda hda(p), tunggal ni(ng) deuleu, tunggal ning denge.
Sepatah kata terbukti terbukalah rahasia, perwujudan Siwa membayang, tidak menyatu dengan Bayu Sabda Hedap, bersatu dalam pandangan, bersatu dengan pendengaran.

Uh anggeus nywawana sabda, nywawana had(p), nywawana bayu, nywawana kade(ng)nge, nyawawana kajeueung, na Aci Jatinistmen.
Kini tuntas sudah mengunjungi Sabda, mengunjungi Hedap, mengunjungi Bayu, mengunjungi yang terdengar, mengunjungi yang terlihat dalam inti Jatinistmen.

Yata ngarana bayu sabda had(p), tunggal di hurip jati ning wisesa, watek nistemen.
Begitulah artinya Bayu Sabda Hedap, menyatu dalam kehidupan sejati yang agung, sifat-sifat keraguan.

Yata sakitu na tegeng Jatiremsan, uh ya putu remsa(n) niskala, uh nya mana pawekas na sabda tunggal, ah na sabda nya ngaran(n)a.
Itulah gambaran keyakinan tentang Jatiremsan, dan ternyata cucu titisan alam gaib, apalagi sebagai pernyataan dari kesepakatan bulat, memang dalam perkataan itulah maksudnya.

Saikang sangamwa sanidwa, maletwa sastra maswang na ika, na sabda kapigang sang uninga hengan.
Semua itu segala penciuman dan omelan, dengan sendirinya merupakan selingan pelajaran, makanya ucapan tertahan hanya oleh pengetahuan.

Referensi:
Jatiraga Suntingan Naskah Lontar (Kropak 422), dalam Ekadjati, Edi S. dan Hawe Setiawan (ed.). 2006. Bandung: Pustaka Kiblat Utama

NASKAH CARITA PARAHYANGAN

By Deden Heryana

Merupakan nama suatu naskah Sunda kuna yang dibuat pada akhir abad ke-16, yang menceritakan sejarah Tanah Sunda, utamanya mengenai kekuasaan di dua ibukota Kerajaan Sunda yaitu Keraton Galuh dan keraton Pakuan. Naskah ini merupakan bagian dari naskah yang ada pada koleksi Museum Nasional Jakarta dengan nomor register Kropak 406. Naskah ini terdiri dari 47 lembar daun lontar ukuran 21 x 3 cm, yang dalam tiap lembarna diisi tulisan 4 baris. Aksara yang digunakan dalam penulisan naskah ini adalah aksara Sunda.

Untuk pertama kalinya naskah ini diteliti oleh K.F. Holle, kemudian diteruskan oleh C.M. Pleyte. KEmudian naskah ini dialihbahasakan oleh Purbacaraka, sebagai tambahan terhadap laporan mengenai Batu Tulis di Bogor. Upaya ini diteruskan oleh H. ten Dam (tahun 1957) dan J. Noorduyn (laporan penelitiannya dalam tahun 1962 dan 1965). Selanjutnya naskah ini juga diteliti oleh beberapa sarjana Sunda, diantaranya Ma'mun Atmamiharja, Amir Sutaarga, Aca, Ayatrohaédi, serta Édi S. Ékajati dan Undang A. Darsa.

Naskah Carita Parahiyangan menceritakan sejarah Sunda, dari awal kerajaan Galuh pada jaman Wretikandayun sampai runtuhnya Pakuan Pajajaran (ibukota Kerajaan Sunda) akibat serangan Kesultanan Banten.

I. Ndéh nihan Carita Parahiyangan. Énya kieu Carita Parahiyangan téh.
Sang Resi Guru mangyuga Rajaputra. Rajaputra miseuweukeun Sang Kandiawan lawan Sang Kandiawati, sida sapilanceukan. Ngangaranan manéh Rahiyangta Déwaraja. Basa lumaku ngarajaresi ngangaranan manéh Rahiyangta ri Medangjati, inya Sang Layuwatang, nya nu nyieun Sanghiyang Watang Ageung.
Sang Resi Guru boga anak Rajaputra. Rajaputra boga anak Sang Kandiawan jeung Sang Kandiawati, duaan adi lanceuk. Sang Kandiawan téh nyebut dirina Rahiyangta Déwaradja. Basa ngajalankeun kahirupan sacara rajaresi, ngalandi dirina Rahiangta di Medangjati, ogé katelah Sang Lajuwatang, nya mantenna nu nyieun Sanghiang Watangageung.
Basana angkat sabumi jadi manik sakurungan, nu miseuweukeun pancaputra; Sang Apatiyan Sang Kusika, Sang Garga Sang Mestri, Sang Purusa, Sang Putanjala inya Sang Mangukuhan, Sang Karungkalah, Sang Katungmaralah, Sang Sandanggreba, Sang Wretikandayun.
Sanggeusna rarabi, nya lahir anak-anakna limaan, mangrupa titisan Sang Kusika, Sang Garga, Sang Mestri, Sang Purusa, Sang Puntandjala, nya éta: Sang Mangukuhan, Sang Karungkalah, Sang Katungmaralah, Sang Sandanggreba jeung Sang Wretikandayun.
II. Hana paksi Si Uwur-uwur, paksi Si Naragati, nyayang di titrayatra Bagawat Resi Makandria. Dihakan anakna ku salakina. Diseuseul ku éwéna.
Aya manuk ngaranna si Uwur-uwur, ogé katelah Si Naragati, nyayang di pangjarahan Bagawat Resi Makandria. Anakna dihakan ku jaluna. Dicarékan ku bikangna.
Carék éwéna, "Papa urang, lamun urang teu dianak, jeueung Bagawat Resi Makandria. Ditapa sotéh papa, ja hanteu dianak."
Carék bikangna: "Kacida hinana, lamun urang teu boga anak téh. Bireungeuh tuh Bagawat Resi Makandria! Tatapa sotéh bané baé sangsara da henteu boga anak."
Carék Bagawat Resi Makandria, "Dianak ku waya, ja éwé ogé hanteu." Ti inya carék Bagawat Resi Makandria, "Aing dék leumpang ka Sang Resi Guru, ka Kéndan."
Carék Bagawat Resi Makandria: "Kumaha rék boga anak. Da kawin ogé henteu." Ti dinya, carék Bagawat Resi Makandria: "Aing dék indit ka Sang Resi Guru, ka Kéndan."
Datang siya ka Kéndan. Carék Sang Resi Guru, "Na naha siya Bagawat Resi Makandria, mana siya datang ka dinih?"
Manehna datang ka Kéndan. Carék Sang resi Guru: "Na nahaon béjana, hidep Bagawat Resi Makandria, nu matak datang ka dieu?"
"Pun samapun, aya béja kami pun, kami ménta pirabieun pun. Kéna kami kapupulihan ku Paksi Si Uwur-uwur, paksi Si Naragati, papa baruk urang hanteu di na anak."
"Pangampura baé; saleresna aya piwartoseun. Dék nyuhunkeun pirabieun. Lantaran kawartosan ku manuk si Uwur-uwur, nu nelah ogé si Naragati. Sanggemna kacida hinana, lamun urang teu gaduh anak."
Carék Sang Resi Guru, "Leumpang siya ti heula ka batur siya deui,”
Carék Sang resi Guru: "Jig hidep ti heula ka patapan deui”
Anaking Pwah Rababu, leumpang husir Bagawat Resi Makandria, na pideungeuneun satapa, anaking."
“Anaking Pwah Rababu, geuwat susul Bagawat Resi Makandria. Lantaran nya manéhna pijodoeun hidep téh, anaking."
Leumpang Pwah Rababu, datang ka baturna, teu diaku rabi.
Pwah Rababu terus nyusul, datang ka patapan Sang Resi Makandria, teu diaku rabi.
Nyeueung inya wedadari geulis, ti inya nyieun manéh Pwah Manjangandara, na Bagawat Resi Makandria nyieun manéh Rakéyan Kebowulan, sida pasanggaman.
Kabireungeuheun aya widadari geulis, ngarupakeun Pwah Manjangandara, nya geuwat Resi Makandria ngajadikeun dirina Kebowulan. Terus sanggama.
Carék Sang Resi Guru, "Étén anaking, Pwah Sanghiyang Sri! Leumpang kita ngajadi ka lanceuk siya, ka Pwah Aksari Jabung." Ti inya leumpang Pwah Sanghiyang Sri ngajadi, inya Pwah Bungatak Mangaléngalé.
Carék Sang Resi Guru: "Étén, anaking Pwah Sanghiang Sri! Jig hidep indit ngajadi ka lanceuk hidep, ka Pwah Aksari Jabung." Ti dinya Pwah Sanghiang Sri indit sarta terus nitis, nya lahir Pwah Bungatak Mangaléngalé.
III. Carék Sang Mangukuhan, "Nam adiing kalih, urang ngaboro leumpang ka tegal." Sadatang ka tengah tegal, kasampak Pwah Manjangandara deung Rakéyan Kebowulan. Digérékeun ku sang pancaputra; beunangna samaya, asing nu numbak inya ti heula, nu ngeunaan inya, piratueun.
Carék sang Mangukuhan: "Nam adi-adi sadaya urang moro ka tegalan." Sadatang ka tegalan, kasampak Pwah Manjangandara reujeung Rakéan Kebowulan. Diudag ku limaan, sarta beunangna pada jangji, yén saha anu pangheulana keuna numbakna, nya manéhna piratueun.
Keuna ku tumbak Sang Wretikandayun, Kebowulan jeung Pwah Manjangandara. Lumpat ka patapaanana, datang paéh. Dituturkeun ku Sang Wretikandayun. Pwah Bungatak Mangaléngalé kasondong nginang deung Pwah Manjangandara; ku Sang Wretikandayun dibaan pulang ka Galuh, ka Rahiyangta ri Medangjati.
Keuna ditumbak ku Sang Wretikandayun, Kebowulan jeung Pwah Manjangandara téh. Kebowulan lumpat ka patapan, sadatangna hos baé paéh. Ku Sang Wretikandayun dituturkeun, kasampak pwah Bungatak Mangaléngalé keur nyusu ka Pwah Manjangandara. Pwah Bungatak Mangaléngalé téh ku Sang Wretikandayun di bawa mulang ka Galuh, ka Rahiangta di Medangjati.
IV. Lawasniya adeg ratu lima welas tahun, disilihan ku Sang Wretikandayun di Galuh, mirabi Pwah Bungatak Mangaléngalé.
Rahiyangan di Medangjati lawasna ngadeg ratu limawelas taun. Diganti ku Sang Wretikandayun di Galuh, bari migarwa Pwah Bungatak Mangaléngalé.
Na Sang Mangukuhan nyieun manéh panghuma; Sang Karungkalah nyieun manéh panggérék, Sang Katungmaralah nyieun manéh panyadap; Sang Sandanggreba nyieun manéh padagang.
Ari Sang Mangukuhan jadi tukang ngahuma, Sang Karungkalah jadi tukang moro, Sang Katungmaralah jadi tukang nyadap, sarta Sang Sandanggreba jadi padagang.
Ku Sang Wretikandayun diadegkeun Sang Mangukuhan, Rahiyangtang Kulikuli; sang Karungkalah diadegkeun Rahiyangtang Surawulan; Sang Katungmaralah diadegkeun Rahiyangtang Pelesawi; Sang Sandanggreba diadegkeun Rahiyangtang Rawunglangit.
Nya ku Sang Wretikandayun Sang Mangukuhan dijungjung jadi Rahiangtang Kulikuli, Sang Karungkalah jadi Rahiangtang Surawulan, Sang Katungmaralah jadi Rahiyangtang Pelesawi, Sang Sandanggreba jadi Rahiangtang Rawunglangit.
Sang Wretikandayun adeg di Galuh. Ti inya lumaku ngarajaresi, ngangaranan manéh Rahiyangta ri Menir. Basana angkat sabumi jadi manik sakurungan, inya nu nyieunna Purbatisti. Lawasniya ratu salapan puluh tahun.
Sabada Sang Wretikendayun ngadeg ratu di Galuh, nya terus ngajalankeun kahirupan sacara rajaresi sarta ngalandi dirina jadi Rahiangta di Menir. Dina waktu bumén-bumén, harita téh nya nyusun Purbatisti. Lawasna jadi ratu salapanpuluh taun.
Disilihan ku Rahiyangtang Kulikuli, lawasniya ratu dalapan puluh tahun. Disilihan ku Rahiyangtang Sarawulan, lawasniya ratu genep tahun, katujuhna panteg kana goréng twah. Disilihan ku Rahiyangtang Rawunglangit, lawasniya adeg ratu genep puluh tahun.
Diganti ku Rahiangtang Kulikuli, lawasna jadi ratu dalapanpuluh taun. Diganti ku Rahiangtang Surawulan, lawasna jadi ratu genep taun, katujuhna diturunkeun, lantaran goréng lampah. Diganti ku Rahiangtang Pelesawi, lawasna jadi ratu saratusdualikur taun, lantaran hadé lampah. Diganti ku Rahiangtang Rawunglangit, lawasna geneppuluh taun.
V.  Disilihan ku Rahiyangtang Mandiminyak. Diganti ku Rahiangtang Mandiminyak.
Seuweu Rahiyangta ri Menir, teluan sapilanceukan; anu cikal nya Rahiyang Sempakwaja, adeg Batara Dangiyang Guru di Galunggung; Rahiyangtang Kedul, adeg Batara Hiyang Buyut di Denuh; Rahiyangtang Mandiminyak adeg di Galuh.
Anak Rahiangta di Menir téh aya tiluan, nu cikal nya Rahiang Sempakwaja, ngadeg Batara Dangiang Guru di Galunggung; Rahiangtang Kidul, ngadeg Batara Hiang Buyut di Denuh; Rahiangtang Mandiminyak ngadeg ratu di Galuh.
Carék Sang Resi Guru, "Karunya aing ka Rahiyang Sempakwaja hanteu diboga éwé. Anaking Pwah Rababu! Kita leumpang husir Rahiyang Sempakwaja, kéna inya pideungeuneun siya satapa."
Carék Sang Resi Guru: "Karunya aing ku Rahiang Sempakwaja henteu boga pamajikan. Anaking Pwah Rababu! Hidep leumpang ungsi Rahiang Sempakwaja, lantaran aya manehna pibatureun hidep tatapa."
Sang Resi ngagisik tipulung jadi jalalang bodas, leumpang ngahusir Rahiyang Sempakwaja, eukeur melit.
Sang Resi Guru ngagesek totopong jadi jaralang bodas, nya indit nyampeurkeun Rahiang Sempakwaja, nu harita kabeneran keur ngawelit.
Carék Rahiyang Sempakwaja, "Na naha jalalang bodas éta?" Top sumpit. Nya mana dihusir, dék nyumpit inya.
Carék Sanghiang Sempakwaja: "Na naha nya aya jaralang bodas étah?" Cop nyokot sumpit, terus diudag rék disumpit.
Kapanggih Pwah Rababu eukeur mandi di Sanghiyang Talaga Candana. Carék Rahiyang Sempakwaja, "Ti mana kéh, éta nu mandi?"
Pwah Rababu kapanggih eukeur mandi di Talaga Candana. Carék Rahiang Sempakwaja: "Ti mana étah nu mandi?"
Éta diléléd sampingna ku sumpit. Beunang diléléd.
Sampingna diléléd ku sumpit, beunang.
Aya deungeunna Pwah Aksari kalih, tuluy lalumpatan ka tegal.
Aya baturna para Pwah Aksari, tuluy lalumpatan ka tegalan.
Pwah Rababu dicokot ku Rahiyang Sempakwaja, dipirabi, dikasiahan na Pwah Rababu. Nya mana diseuweu, inya Rahiyang Purbasora, Rahiyang Demunawan, dwaan sapilanceukan.
Pwah Rababu dibawa ku Rahiang Sempakwaja, dipirabi. Kacida dipikaasihna. Nya lahir anakna lalaki duaan, nya eta Rahiang Purbasora jeung Rahiang Demunawan.
VI. Ngareungeu tatabeuhan humung gumuruh tanpa parungon, tatabeuhan di Galuh. Pulang ka Galuh teter nu ngigel.
Barang ngadéngé tatabeuhan ngaguruh teu puguh rungukeuneunana, tatabeuhan di Galuh, Pwah Rababu terus mulang ka Galuh di dinya téh taya kendatna nu ngigel.
Sadatang ka buruan ageung, carék Rahiyangtang Mandiminyak, "Sang Apatih, na saha éta?" "Béjana nu ngigel di buruan ageung." "Éta bawa sinjang saparagi, iweu kéh pamalaan aing. Téhér bawa ku kita keudeukeudeu!"
Sadatangna kaburuan ageung, cek Rahiangtang Mandiminyak: "Patih, na naon éta téh?"
"Béjana nu ngigel di buruan ageung!"
"Éta bawa pakéan awéwé sapangadeg, sina marek ka dieu. Keun tanggungan aing. Geuwat bawa sacara paksa!"
Leumpang sang apatih ka buruan ageung, dibaan ka kadatwan na Pwah Rababu. Dipirabi ku Rahiyangtang Mandiminyak, dirabi kasiahan na Pwah rababu. Diseuweu patemuan, dingaranan Sang Salah.
Patih indit ka buruan ageung. Pwah Rababu dibawa ka kadaton. Dipirabi ku Rahiangtang Mandiminyak. Kacida bogohna ka Pwah Rababu. Tina sapatemonna, nya lahir anak lalaki dingaranan Sang Salah.
VII. Carék Rahiyang Sempakwaja, "Rababu leumpang! Ku siya bwatkeun budak éta ka Rahiyangtang Mandiminyak. Anteurkeun patemuan siya Sang Salahtwah."
Carék Rahiang Sempakwaja: "Rababu jig indit. Ku sia bikeun éta budak ka Rahiangtang Mandiminyak, hasil jinah sia, Sang Salahlampah."
Leumpang Pwah Rababu ka Galuh. "Aing dititah ku Rahiyang Sempakwaja mwatkeun budak éta, beunang siya ngeudeungeudeu aing téh."
Rababu tuluy leumpang ka Galuh. "Aing dititah ku Rahiang Sempakwaja mikeun budak ieu, beunang sia ngagadabah aing téa."
Carék Rahiyangtang Mandiminyak, "Anak aing tu kita, Sang Salah."
Carék Rahiangtang Mandiminyak: "Anak aing maneh téh, Sang Salah?"
Carék Rahiyangtang Mandiminyak, "Sang Apatih, ku siya teundeun kana jambangan. Bawa ka tegal!"
Carék Rahiangtang Mandiminyak deui: "Patih, ku sia budak téh teundeun kana jambangan. Geus kitu bawa kategalan!"
Dibawa ku sang apatih ka tegal, sapamungkur sang apatih, ti tegal metu ikang aprama tog ka langit, kabireungeuh ku Rahiyangtang Mandiminyak. "Sang Apatih, husir deui teundeun siya, budak ta!"
Dibawa ku patih ka tegalan, Samungkurna patih, ti éta tegalan kaluar kila-kila nepi ka awang-awang. Kabireungeuh ku Rahiangtang Mandiminyak. "Patih téang deui teundeun sia nu aya budakna téa!"
Dihusir ku sang apatih ka tegal, kasondong hirup. Dibaan ka hareupeun Rahiyangtang Mandiminyak. Dingaranan Sang Séna.
Ku patih ditéang ka tegalan, kasampak hirup kénéh. Terus dibawa ka hareupeun Rahiangtang Mandiminyak. Dingaranan Sang Séna.
VIII. Lawasniya ratu tujuh tahun. Na Rahiyangtang Mandiminyak disilihan ku Sang Séna. Lawasniya ratu tujuh tahun, disilih-jungkat ku Rahiyang Purbasora.
Lawasna jadi ratu tujuh taun, geus kitu Rahiangtang Mandiminyak diganti ku Sang Séna. Lawasna jadi ratu tujuh taun, diganti lantaran dilindih ku Rahiang Purbasora.
Na Sang Séna diintarkeun ka Gunung Marapi, diseuweu Rakéyan Jambri.
Kajaba ti éta Sang Séna dibuang ka Gunung Merapi, boga anak Rakéan Jambri.
Ageung sakamantrian, lunga ka Rahiyangtang Kedul, ka Denuh, ménta dibunikeun. Carék Rahiyangtang Kedul, "Putu aing mumul kapangkukan ku siya, sugan siya kanyahoan ku ti Galuh. Leumpang siya husir Sang Wulan, Sang Tumanggal, Sang Pandawa ring Kuningan, deung anak saha tu siya?"
Sanggeusna manéhna sawawa, indit ka Rahiangtang Kidul, ka Denuh, ménta dibunikeun.
Carék Rahiangtang Kidul: "Putu, aing sangeuk kacicingan ku sia, bisi sia kanyahoan ku ti Galuh. Jig ungsi Sang Wulan, Sang Tumanggal jeung Sang Pandawa di Kuningan, sarta anak saha sia téh?"
Carék Rakéyan Jambri, "Aing anak Rahiyang Sang Séna. Dijungkat, diintarkeun ku Rahiyang Purbasora."
Carék Rakéan Jambri: "Aing anak Sang Séna. Direbut kakawasaanana, dibuang ku Rahiang Purbasora."
"Lamun kitu, mawa boga kami ngasuhan. Ngan mulah mo sambut samaya aing. Moga ulah meunang prangan; lamun siya ngalaga prang ka kami. Ngan siya leumpang maratkeun, husir Tohaan di Sunda."
"Lamun kitu aing wajib nulungan. Ngan ulah henteu digugu jangji aing. Muga-muga ulah meunang, lamun sia ngalawan perang ka aing. Jeung deui leuwih hadé sia indit ka tebéh Kulon, jugjug Tohaan di Sunda."
Sadatang ka Tohaan di Sunda, tuluy dipulung minantu ku Tohaan di Sunda. Ti inya ditinggalkeun, ngahusir Rabuyut Sawal.
Sadatangna ka Tohaan di Sunda, tuluy dipulung minantu ku Tohaan di Sunda. Ti dinya ditilar deui da ngajugjug ka Rabuyut Sawal.
Carék Rabuyut Sawal, "Saha siya?"
Carék Rabuyut Sawal: "Sia téh saha?"
"Aing pun seuweu Sang Séna. Aing nanyakeun pustaka bawa Rabuyut Sawal. Eusina ma ratuning bala sariwu; pakeun séda, pakeun sakti, paméré Sang Resi Guru."
"Aing anak Sang Séna. Aing nanyakeun pustaka bogana Rabuyut Sawal. Eusina téh, 'ratuning bala sariwu', anu ngandung hikmah pikeun jadi ratu sakti, pangwaris Sang Resi Guru."
Dibikeun ku Rabuyut Sawal. Ti inya pulang ka Galuh Rakéyan Jambri. Tuluy diprang deung Rahiyang Purbasora. Paéh Rahiyang Purbasora.
Éta pustaka téh terus dibikeun ku Rabuyut Sawal. Sanggeus kitu Rakéan Jambri miang ka Galuh. Rahiang Purbasora diperangan nepi ka tiwasna.
Lawasniya ratu tujuh tahun. Disilihan ku Rakéyan Jambri, inya Rahiyang Sanjaya.
Rahiang Purbasora jadina ratu ngan tujuh taun. Diganti ku Rakéan Jambri, jujuluk Rahiang Sanjaya.
IX. Carék Rahiyang Sanjaya, "Sang Apatih, leumpang siya, nanya ka Batara Dangiyang Guru ku piparintaheun urang inih!"
Carék Rahiang Sanjaya: "Patih, indit sia, tanyakeun ka Batara Dangiang Guru, saha kituh anu pantes pikeun nyekel pamaréntahan di urang ayeuna !."
Sadatang sang apatih ka Galunggung, carék Batara Dangiyang Guru, "Na naha béja siya, Sang Apatih?"
Sadatangna patih ka Galunggung, carék Batara Dangiang Guru: "Na aya pibéjaeun naon, patih?"
"Pun, kami dititah ku Rahiyang Sanjaya ménta piparintaheun, adi Rahiyang Purbasora."
"Pangampura, kami téh diutus ku Rahiang Sanjaya, ménta nu bakal maréntah, adi Rahiang Purbasora."
Hanteu dibikeun ku Batara Dangiyang Guru.
Henteu dibikeun ku Batara Dangiang Guru.
Carék Batara Dangiyang Guru, "Rahiyang Sanjaya, leumpang nyandogé manéh. Éléhkeun Guruhaji Pagerwesi, éléhkeun Guruhaji Mananggul, éléhkeun Guruhaji Tepus, éléhkeun Guruhaji Balitar.
Carék Batara Dangiang Guru: "Rahiang Sanjaya, indit beunangkeun ku sorangan. Éléhkeun Guruhaji Pagerwesi, éléhkeun Guruhaji Mananggul, éléhkeun Guruhaji Tepus jeung éléhkeun Guruhaji Balitar.”
“Lunga Rahiyang Sanjaya; éléhkeun Sang Wulan, Sang Tumanggal, Sang Pandawa ring Kuningan. Nyandogé na kasaktian, kénana ta Sang Wulan, Sang Tumanggal, Sang Pandawa ring Kuningan, hanteu kawisésa Dangiyang Guru. Mana ingéléhkeun, inya sakti."
“Jig indit Rahiang Sanjaya; élehkeun Sang Wulan, Sang Tumanggal, Sang Pandawa di Kuningan. Maranéhna meunang kasaktian, nu ngalantarankeun Sang Wulan, Sang Tumanggal, Sang Pandawa di Kuningan henteu kabawah ku Dangiang Guru. Lamun kaéléhkeun, bener manéh sakti."
Rahiyang Sanjaya ka Kuningan, tuluy diprang. Éléh Rahiyang Sanjaya. Digérékan, teka ring loh Kuningan, undur Rahiyang Sanjaya.
Rahiang Sanjaya tuluy perang ka Kuningan. Éléh Rahiang Sanjaya. Diuber-uber, nepi ka walungan Kuningan. Rahiang Sanjaya undur.
"Dara aing para dinih, digérékan. Éléh pun kami."
"Teu meunang hanteu aing kudu ngungsi ka dieu, lantaran diudag-udag, kami kasoran."
Ti inya pulang deui ka Galuh, Rahiyang Sanjaya. Sang Wulan, Sang Tumanggal pulang deui ka Arilé.
Ti dinya Rahiang Sanjaya mulang deui ka Galuh. Sang Wulan, Sang Tumanggal mulang deui ka Arilé.
Rahiyang Sanjaya tuluy marék ka Batara Dangiyang Guru. Carék Batara Dangiyang Guru, "Rahiyang Sanjaya, naha béja siya datang ka dinih?"
Rahiang Sanjaya tuluy marék ka Batara Dangiang Guru, Carék Batara Dangiang Guru: "Rahiang Sanjaya, naon pibéjaeun sia, mana sia datang ka dieu?"
"Aya pun béja kami, pun kami dipiwarang, éléh pun kami, supén pun kami. Kami meunang ku jadi, pun gumanti diboroan ku Sang Wulan, Sang Tumanggal, Sang Pandawa ring Kuningan."
"Nya éta aya pibéjaeun, apan kami dipiwarang, tapi kami éléh. Ti mana kami unggulna, anggur kami diuber-uber ku Sang Wulan, Sang Tumanggal jeung Sang Pandawa di Kuningan."
Pulang deui Rahiyang Sanjaya ka Galuh.
Sanggeus kitu Rahiang Sanjaya tuluy mulang ka Galuh.
X. Carék Sang Wulan, Sang Tumanggal, Sang pandawa ring Kuningan, "Mawa pisajieun leumpang ka Galunggung, widihan sajugala ma, palangka wulung, munding satempahan, bras sapadangan."
Carék Sang Wulan, Sang Tumanggal, sang Pandawa di Kuningan: "Mawa pisajieun, urang miang ka Galunggung, pakéan lalaki sapangadeg, pangcalikan, munding sarakit (?), béas sacukupna pikeun dahar."
Sateka siya ka Galunggung, mandeg ring Pakembangan. Kasondong ku Pakembangan, majar ka Batara Dangiyang Guru. Carék Dangiyang Guru, "Naha béja siya?"
Sadatang ka Galunggung, eureun di Pakembangan. Kasampak ku (Sang) Pakembangan, tuluy popojan ka Batara Dangiang Guru.
Carék Batara Dangiang Guru: "Aya béja naon?"
"Pun Batara Dangiyang Guru! Aya Sang Wulan, Sang Tumanggal, Sang Pandawa di Kuningan."
"Pun Batara Dangiang Guru! Aya Sang Wulan, Sang Tumanggal jeung Sang Pandawa di Kuningan."
"Bagéa amat, siya datang ka dinih. Leumpang siya ka Galuh. Ala Rahiyang Sanjaya, mangka mawa pisajieun; widihan sajugala ma, saha palangka wulung, munding satémpahan, kawali wesi, bras sapadangan."
"Kacida bagjana sia datang ka dieu. Jung miang ka Galuh. Ondang Rahiang Sanjaya, caritakeun, kudu mawa pisajieun, pakéan lalaki sapangadeg, pangdiukan wulung, munding sarakit (?), kawali beusi jeung béas sacukupna pikeun dahar."
Sadatang siya ka Galuh, carék Rahiyang Sanjaya, "Naha béja siya, Pakembangan?"
Sadatangna ka Galuh, carék Rahiyang Sanjaya: "Aya pibéjaeun naon, sia Pakembangan?"
"Kami pun disuruh ku Dangiyang Guru. Rahiyang Sanjaya mangka nu sangkep mawa pisajieun. Aya Sang Wulan, Sang Tumanggal, Sang Pandawa ring Kuningan."
"Kami téh dititah ku Dangiang Guru. Rahiang Sanjaya supaya mawa pisajieun salengkepna. Aya Sang Wulan, Sang Tumanggal jeung Sang Pandawa di Kuningan."
Lunga Rahiyang Sanjaya. Téka ri hareupeun Dangiyang Guru, carék Batara Dangiyang Guru, "Rahiyang Sanjaya! Lamun kawisésa ku siya Sang Wulan, Sang Tumanggal, Sang Pandawa ring Kuningan, aing nurut carék siya. Ja beunang ku aing kawisésa, turut carékéng! Ja aing wenang nuduh tan katuduh. Ja aing anak déwata."
Rahiang Sanjaya indit. Barang nepi ka hareupeun Dangiang Guru, carék Dangiang Guru: "Rahiang Sanjaya! Lamun kaéréh ku sia Sang Wulan, Sang Tumanggal jeung Sang Pandawa di Kuningan, aing bakal nurut kana sagala ucapan sia. Da beunang ku aing kabawah. Turut kana ucapan aing. Da aing wenang ngéléhkeun, hanteu kasoran. Da aing anak déwata."
Sang Wulan, Sang Tumanggal, Sang Pandawa ring Kuningan kawisésa ku Batara Dangiyang Guru.
Sang Wulan dijieun Guruhaji Kajaron. Sang Tumanggal dijieun Guruhaji Kalanggara di Balamoha, Sang Pandawa ri Kuningan dadi Guruhaji Lajuwatang. Sang Puki jadi Guruhaji Pagerwesi. Sang Manisri dijieun Buyuthadén Rahaséa, di Puntang. Buyuthadén Tunjungputih di Kahuripan. Buyuthadén Sumajajah di Pagajahan. Buyuthadén Pasugihan di Batur. Buyuthadén Padurungan di Lembuhuyu. Buyuthadén Darongdong di Balaraja. Buyuthadén Pagergunung di Muntur. Buyuthadén Muladarma di Parahiyangan. Buyuthadén Batutihang di Kuningan.
Sang Wulan, Sang Tumanggal, Sang Pandawa di Kuningan kabawah ku Batara Dangiang Guru.
Sang Wulan dijenengkeun Guruhaji di Kajaron.
Sang Tumanggal dijieun Guruhaji Kalanggara di Balamoha.
Sang Pandawa di Kuningan jadi Guruhaji Lajuwatang.
Sang Puki jadi Guruhaji di Pagerwesi.
Sang Manisri dijadikeun Buyuthaden Rahasea di Puntang.
Buyuthaden Tujungputih di Kahuripan.
Buyuthaden Sumajajah di Pagajahan.
Buyuthaden Pasugihan di Batur.
Buyuthaden Padurungan di Lembuhuyu.
Buyuthaden Darongdong di Balaraja.
Buyuthaden Pagergunung di Muntur.
Buyuthaden Muladarma di Parahiangan.
Buyuthaden Batutihang di Kuningan.
XI.  Rahiyang Sanjaya kawekasan ring Medang. Ratu ring Galuh, Sang Seuweukarma.
Rahiyang Sanjaya tumetep di Medang. Ratu di Galuh, Sang Seuweukarma.
Ikang ari ratu Galuh, mananem sarwijagih Dadalem gawey puja, lilir désa, séwabakti ring Batara Upati. Rahiyangtang Wéréh, maka siya dingaran Rahiyangtang Wéréh, masa siya tinggal anak sapilanceukan. Rahiyangtang Kedul wurung ngadeg haji, kena rohang, ja mangka ngaran Rahiyang Sempakwaja.
Ari adina Ratu Galuh, miara sabaraha hiji anak munding, nyieun padumukan pikeun muja. Pindah-pindah tempat, séwabakti ka Batara Upati. (Nelah) Rahiang Wéréh, nu matak disebut kitu, waktu ditilar, adi lanceuk masih laleutik kénéh.
Teu tulus jadi ratu, lantaran (huntuna) rohang, mangkana katelah Rahiang Sempakwaja.
Rahiyangtang Kedul wurung ngadeg ratu kena kemir, ngaran mangadeg Wikuraja.
Rahiang Kidul ogé hanteu bisa jadi ratu sabab burut, nya jadi Wikuraja.
Siya jadi Tohaan di Kuningan, anakna ditapa, tu siya seuweu Rahiyang Sempakwaja.
Sang Seuweukarma jadi Tohaan di Kuningan, lahirna di patapan, énya éta anak Rahiang Sempakwaja.
Ujar Rahiyang Sanjaya, "Sama sanak ring aing aki! Lamun kitu ma karah. Ulah anggeus narahan aing aki, sang apatih!"
Cek Rahiang Sanjaya: "Atuh masih pernah dulur aing, aki! Lamun kitu mah karah. Ulah weleh méré bantuan ka aing, aki patih!"
Ujar sang apatih, "Mangka dapet deui urang nyayangan Sanghiyang Darmasiksa, mullah mo déngé!"
Cek patih: "Muga-muga baé bisa deui urang ngamalkeun Sanghiang Darmasiksa. Ulah teu digugu!"
Carékna patih kalih ka Rahiyang Sanjaya, "Lamun dék jaya prangrang, mangkat ti Galuh!"
Omongan para patih ka Rahiang Sanjaya: "Lamun hayang unggul perang, geura mangkat ti Galuh!"
Prangrang ka Mananggul, éléh sang ratu Mananggul, Pwanala panulak sanjata. Tuluy ka Kahuripan, diprangrang, éléh Kahuripan, na Rahiyangtang Wulukapeu nungkul. Tuluy ka Kadul, diprangrang, éléh Rahiyang Supena, nungkul. Tuluy ka Balitar, diprang, éléh sang ratu Bima.
Perang ka Mananggul, éléh sang ratu Mananggul, Pu Anala pamanggul juritna. Tuluy ka Kahuripan, diperangan, éléh Kahuripan, Rahiangtang Wulukapeu taluk. Tuluy ka Kadul, diperangan éléh Rahiang Supena, taluk. Tuluy ka Balitar, diperangan, éléh sang ratu Bima.
Ti inya Rahiyang Sanjaya nyabrang ka désa Malayu. Diprang di Kemir, éléh Rahiyangtang Gana. Diprang deui ka Keling, éléh Sang Sriwijaya. Diprangrang ka Barus, éléh Ratu Jayadana. Diprang ka Cina, éléh Patih Sarikaladarma.
Ti dinya Rahiang Sanjaya nyabrang ka wilayah Malayu. Kemir diperangan, éléh Rahiangtang Gana. Perang deui ka Keling, éléh Sang Sriwijaya. Perang ka Barus, éléh ratu Jayadana. Perang ka Cina, éléh pati(h) Sarikaladarma.
Pulang Rahiyang Sanjaya ka Galuh ti sabrang. Ndéh humeneng.
Mulang Rahiang Sanjaya ka Galuh ti sabrang.
Tunda.
XII. Rahiyangtang Kuku, Sang Seuweukarma di Arile, diheueumdeungna para patih; gusti winekasan pangajaran kaparamartan.
Rahiangtang Kuku, Sang Seuweukarma di Arile, ngayakeun gempungan jeung para patih; raja, dicaritakeun hal pangajaran kaparamartaan.
"Nam urang marék, mawa tanggung ka Rahiyang Sanjaya. Mupu omas sakati, gangsal (buhniya), bawaeun urang ka Rahiyang Sanjaya."
"Nam urang rék marék, mawa kiriman ka Rahiang Sanjaya. Cokot emas sakati, lima boehna, bawaeun urang ka Rahiang Sanjaya."
Ti inya diheueum deui di Galuh deu(ng) para patih kali(h). "Nam, urang nyieun labur di jalan gedé pakeun nyungsung Sang Seuweukarma, ja turut Rahiyangtang Kuku."
Dina danget éta, di Galuh ogé ngayakeun kumpulan jeung para patih sakabéh. "Nam urang nyieun labur di jalan gedé pakeun ngabagéakeun Sang Seuweukarma, lantaran enya éta Rahiang Kuku."
Sateka ka sisi(m)pang(an) ka Galuh deung ka Galunggung, disungsung, disocaan. Ujar Rahiyangtang Kuku, "Sang apatih, bawa kami marék ka Rahiyang Sanjaya. Ornas sakati, gangsal boéhniya."
Barang datang ka sisimpangan ka Galuh jeung ka Galunggung, dipapag, dihormat disayagian cai pikeun sibanyo.
Carék Rahiangtang Kuku: "Sang patih, bawa kami marék ka Rahiang Sanjaya. Tah emas sakati, lima boehna."
Ujar sang apatih, "Pun Tohaan! Hanteu dipilarang na omas na beusi ku Rahiyang Sanjaya, hengan huripna urang réa dipilarang."
Carék sang patih: "Pun Tohaan! Boh emas boh beusi henteu diajénan ku Rahiang Sanjaya. Nu diajénan téh ngan huripna jalma réa."
Andéh kahimengan Rabiyangtang Kuku, pulang deui ka Arile. Diheueum deungna para patih kalih. Ujar Rahiyangtang Kuku, "Na naha pakeun urang bakti ka Rahiyang Sanjaya?"
Rahiangtang Kuku jadi kabingungan. Terus mulang deui ka Arile. Carék Rahiangtang Kuku: "Na naon pakeun urang bakti ka Rahiang Sanjaya?"
XIII. Sakitu ménakna, ini tangtu Rahiyang Sempakwaja.
Sakitu mulyana, ieu tangtu Rahiang Sempakwaja.
Ndéh nihan ta ujar Rahiyangtang Kuku, lunga ka Arile, ngababakan na Kuningan. Kareungeu ku Rahiyangtang Kuku, inya Sang Seuweukarma ngadeg di Kuningan, seuweu Rahiyang Sempakwaja; ramarénana pamarta ngawong rat kabéh.
Ayeuna urang caritakeun Rahiangtang Kuku, indit ka Arile, ngababakan di Kuningan. Kasohor Rahiangtang Kuku, enya éta Sang Seuweukarma, ngadeg di Kuningan, anakna Rahiang Sempakwaja. Indung bapana téh tempat panyaluuhan jalma réa.
Dayeuh paradayeuh, désa paradésa, nusa paranusa.
Dayeuh, désa, pulo jeung sakurilingna.
Ti Keling bakti ka Rahiyangtang Kuku: Rahiyangtang Luda di Puntang. Rahiyangtang Wulukapeu di Kahuripan. Rahiyangtang Supremana di Wiru. Rahiyang Isora di Jawa. Sang ratu Bima di Bali. Di kulon di Tungtung Sunda nyabrang ka désa Malayu: Rahiyangtang Gana ratu di Kemir. Sang Sriwijaya di Malayu. Sang Wisnujaya di Barus. Sang Brahmasidi di Keling. Patihnira Sang Kandarma di Berawan. Sang Mawuluasu di Cimara-Upatah. Sang Pancadana ratu Cina.
Ti Keling bakti ka Rahiangtang Kuku; Rahiangtang Luda di puntang; Rahiangtang Wulukapeu di Kahuripan; Rahiangtang Supremana di Wiru; Rahiang Isora di Jawa. Sang ratu Bima di Bali(tar); di Kulon di Tu(n)tang Sunda nyabrang ka wilayah Malayu. Rahiangtang Gana ratu di Kemir; Sang Sriwijaya di Malayu, Sang Wisnujaya di Barus, Sang Brahmasidi di Keling. Patihna Sang Kandarma di Berawan; Sang Mawuluasu di Camara Upatah; Sang Pa(n)cadana ratu di Cina.
Pahi kawisésa, kena inya ku Rahiyangtang Kuku. Pahi ngadegkeun haji sang ma nitih Saunggalah. Pahi ku Sang Seuweukarma kawisésa, kena mikukuh tapak Dangiyang Kuning.
Kabéh kabawah ku Rahiangtang Kuku. Kabéh ngaku ratu ka nu calik di Saunggalah. Kabawah ku Sang Seuweukarma, sabab Ngukuhan ajaran Dangiang Kuning.
Sangucap ta Rahiyang Sanjaya di Galuh, "Kumaha sang apatih, piparéntaheun urang? Hanteu di urang dipikulakadang ku Rahiyangtang Kuku. Sang apatih, leumpang, dugaan ku kita ka Kuningan. Sugan urang dipajar koyo ilu dina kariya, ja urang hanteu dibéré nyahoan, daék lunga."
Di Galuh Rahiang Sanjaya nanyakeun: "Kumaha sang patih, pilukeun urang? Urang hanteu dianggap kulawarga ku Rahiangtang Kuku. Sang patih! Jig indit sidikkeun ku sorangan ka Kuningan. Bisa jadi urang dipajarkeun turut campur kana karia, padahal urang henteu dibéjaan, daék indit."
Sang patih teka maring Kuningan, marék ka kadaton, umun bakti ka Rahiyangtang Kuku. Ujar Rahiyangtang Kuku, "Deuh sang apatih, na naha na béja kita, mana kita datang ka dinih?"
Sang patih nepi ka Kuningan, marék ka kadaton, terus ngabakti ka Rahiangtang Kuku.
Carék Rahiangtang Kuku: "Oh sang patih! Na naon béjana, mana datang ka dieu?"
Ujar sang apatih, "Kami pun dititahan Rahiyangtang Sanjaya. Disuruh ngadugaan ka dinih. Saha nu diwastu dijieun ratu?"
Carék sang patih: "Kami dititah ku Rahiang Sanjaya. Diparéntah nyidikkeun ka dieu. Saha nu dijungjung, nu dijenengkeun ratu?"
Carék Rahiyangtang Kuku, "U sang apatih, yogya aing diwastu dijieun ratu ku na urang réa. Ngan ti Rahiyang Sanjaya ma hanteu nitah ku dék kulakadang deung hamo ka kami, ja bogoh maéhan kulakadang baraya. Ja aing ogé disalahkeun ka Kuningan ku Rahiyang Sempakwaja. Aing beunang Rahiyang Sempakwaja nyalahkeun ka Kuningan ini. Mana aing mo dijaheutan ku Rahiyang Sanjaya."
Carék Rahiangtang Kuku: "Éh sang patih! Pantesna nya aing dijungjung dijenengkeun ratu ku balaréa. Ngan ti Rahiang Sanjaya mah henteu diharepkeun, lantaran kulawarga, jeung moal ka kami mah, sabab dianggapna resep maéhan kulakadang baraya. Malah aing ditempatkeun ka Kuningan ogé ku Rahiang Sempakwaja. Aing beunang Rahiang Sempakwaja nempatkeun ka Kuningan ieu téh. Mana aing teu diganggu ku Rahiang Sanjaya."
Pulang deui sang apatih ka Galuh. Ditanya ku Rahiyang Sanjaya, "Aki, kumaha carék Rahiyangtang Kuku ka urang?"
Sang patih mulang ka Galuh.
Ditanya ku Rahiang Sanjaya: "Aki, kumaha carék Rahiangtang Kuku ka urang?"
"Pun Rahiyang Sanjaya! Rahiyangtang Kuku teu meunang tapana. Mikukuh Sanghiyang Darma kalawan Sanghiyang Siksa. Nurut talatah Sang Rumuhun, ngawayangkeun awak carita. Boh kéh ku urang turut tanpa tingtimanana. Biyaktakeun ku urang, ja urang sarwa kaputraan, urang deung Tohaan pahi anak déwata.
"Pun, Rahiang Sanjaya! Rahiangtang Kuku téh tapana kataékan. Ngagem Sanghiang Darma kalawan Sanghiang Siksa. Tumut kana wisik Sang Rumuhun, jadi lulugu dina hirup kumbuh. Kukituna ku urang turut tanpa rasa gigis. Tembongkeun ku urang, da urang jeung Tohaan téh saturunan, kabéh gé pada-pada turunan déwata."
Ndéh inalap pustaka ku Rahiyang Sanjaya. Sadatang inungkab ikang pustaka. Sabdana tangkarah, "Ong awignam astu krétayugi balem raja kretayem rawanem sang tata dosamem, sewa ca kali cab pratesora sang aparanya ratuning déwata sang adata adininig ratu déwata sang sapta ratu na caturyuga." "Dah umangen-angen ta Sang Resi Guru sidem magawéy Sang Kandiawan lawan Sang Kandiawati. Mangkana manak Rahiyangtang Kulikuli, Rahiyangtang Surawulan, Rahiyangtang Pelesawi. Rahiyangtang Rawunglangit, kamiadi Sang Wretikandayun. Sang Wretikandayun mangka manak Rahiyangtang Sempakwaja, Rahiyangtang Mandiminyak. Rahitangtang Mandiminyak mangka manak Sang Séna, Rahiyang Sang Séna mangka manak Rahiyang Sanjaya."
Geuwat dicokot pustaka ku Rahiang Sanjaya. Barang nepi terus diungkab éta pustaka téh. Unina kieu: "Ong awignam astu, krétayugi balem raja kretayem rawanem sang tata dosamem, sewa ca kali cab pratesora sang aparanya ratuning déwata, sang adata adining ratu déwata sang sapta ratu na caturyuga.” Sang Resi Guru tipekur di nu suni ngayuga Sang Kandiawan jeung Sang Kandiawati. Nya puputra Rahiangtang Kulikuli, Rahiangtang Surawulan, Rahiangtang Pelesawi, Rahiangtang Rawunglangit, bungsuna Sang wretikandayun.
Sang Wretikandayun boga anak Rahiang Sempakwaja, Rahiang Kidul, Rahiangtang Mandiminyak. Rahiangtang Mandiminyak boga anak Sang Séna, sang Séna boga anak Rahiang Sanjaya."
Bo geulisan Dobana bawa bahetra piting deupa, bukana bwatan sarwo sanjata.
Awéwé geulis, Dobana mawa parahu, panjangna tujuh deupa, dibagian hareupna dimomotan rupa-rupa pakarang.
"Urang ka nusa Demba!"
"Urang ka nusa Demba!"
Data sira lunga balayar. Kareungeu ku Sang Siwiragati. Dek mwatkeun Pwah Sangkari Pucanghaji Tunjunghaji ditumpakkeun dina liman putih. Dék ngajangjang turut buruan; momogana teka Rahiyangtang Kuku, Sang Seuweukarma ka nusa Demba, tuluy ka kadatwan, calik tukangeun Sang Siwiragati.
Nya terus maranehanana balayar. Kareungeu ku Sang Siwiragati. Dek ngamuatkeun Pwah Sangkari Pucanghaji Tunjunghaji, ditumpakkeun dina gajah putih. Kakara gé leumpang sapanjang buruan. Teu disangka-sangka Rahiangtang Kuku, Sang Seuweukarma cunduk ka nusa Demba, tuluy ka kadaton, diuk tukangeun Sang Siwiragati.
Rahiyangtang Kuku dihusir ku liman putih, lumpat ka buruan mawa Pwah Sangkari. Hanteu aya pulang deui ka kadatwan liman putih ta, bakti ka Rahiyangtang Kuku. Pulang deui Rahiyangtang Kuku ka Arile, dibawa na liman putih deung Pwah Sangkari. Manguni: "Naha hanteu omas saguri, sapetong, sapaha sapata-payan?"
Rahiangtang Kuku diudag ku gajah putih, lumpat ka buruan mawa Pwah Sangkari. Henteu aya balik deui ka kadaton gajah putih téh, ngawula ka Rahiangtang Kuku. Rahiangtang Kuku mulang deui ka Arile, dibawa dina gajah putih jeung Pwah Sangkari. Pwah Sangkari téh ngomong: "Naha henteu aya emas saguri, sapotong sapaha jeung salengkepna papakéan?"
Tuluy ka Galuh ka Rahiyang Sanjaya, hanteu sindang ka Arile. Dibawa na liman putih, dirungkup ku lungsir putih tujuh kayu diwatang ku premata mas mirah komara hinten. Datang siya ti désa Demba, tuluy ka kadatwan. Sateka Rahiyangtang Kuku ring kadaton, mojar ka Rahiyang Sanjaya. naha suka mireungeuh liman putih.
Tuluy baé ka Galuh, ka Rahiang Sanjaya, henteu nyimpang ka Arile. Dibawa na gajah putih ditutup ku lungsir putih tujuh kayu diwatangan mas mirah komara inten. Barang datang ti nusa Demba, tuluy ka kadaton, sanggeus cunduk, Rahiangtang Kuku nyarita ka Rahiang Sanjaya, naha resep mireungeuh gajah putih.
Tanyana: "Mana?"
Tanyana: "Mana?"
Tuluy dipitutunggangan, diaseukeun Pwah Sangkari ka Rahiyang Sanjaya. Sateka ring dalem hanteu pulang deui.
Tuluy gajah putih téh ditumpakan, Pwah Sangkari disanghareupkeun ka Rahiyang Sanjaya. Sanggeus nepi ka padaleman, henteu balik deui.
Dah Rahiyang Sanjaya: "Naha tu karémpan? Aing ayeuna kreta, aing deung bapangku, Rahiyangtang Kuku, Sang Seuweukarma. Hanteu ngalancan aing ayeuna. Ajeuna nu tangkarah: "Alas Dangiyang Guru di tengah, alas Rahiyang Isora di wétan paralor Paraga deung Cilotiran, ti kulon Tarum, ka kulon alas Tohaan di Sunda."
Carék Rahiang Sanjaya: "Na naon nu jadi karempan téh? Ayeuna aing hayang runtut raut. Aing jeung bapa, Rahiangtang Kuku, Sang Seuweukarma. Ayeuna aing moal ngalawan. Ayeuna urang tetepkeun: tanah bagian Dangiang Guru di tengah, bagian Rahiang Isora ti Wétan; jauhna nepi ka kaléreun Paraga jeung Cilotiran, ti Kulon Tarum, ka Kulon bagian Tohaan di Sunda."
Dah sedeng pulang Rahiyangtang Kuku ka Arile, sadatang ka Arile panteg hanca di bwana, ya ta sapalayaga dirgadisi lodah.
Sanggeus Rahiangtang Kuku mulang ka Arile, sadatangna ka Arile, putus hancana di dunya, hilang dina umur nu kacida kolotna.
Mojar Rahiyang Sanjaya, ngawarah anaknira Rakéan Panaraban, inya Rahiyang Tamperan: "Haywa dék nurutan agama aing, kena aing mretakutna urang réya."
Rahiang Sanjaya sasauran, ngawulang anakna, Rakéan Panaraban, enya éta Rahiang Tamperan: "Ulah arék nurutan agama aing, lantaran éta aing dipikasieun ku jalma réa."
Lawasniya ratu salapan tahun, disiliban ku Rahiyang Tamperan.
Lilana jadi ratu salapan taun, diganti ku Rahiang Tamperan.
XV. Tembey Sang Resi Guru ngayuga taraju Jawadipa, taraju ma inya Gulunggung, Jawa ma ti wétan.
Mimiti Sang Resi Guru ngawangun kuta pulo Jawa, kutana téh nya éta Galunggung, ti wétana Jawa.
Di pamana Sunda hana pandita sakti, ngaraniya Bagawat Sajalajala, pinejahan tanpa dosa. Mangjanma inya Sang Manarah, anak Rahiyang Tamperan, dwa sapilanceukan denung Rahiyang Banga.
Di wates Sunda, aya pandita sakti, dipaténi tanpa dosa, ngaranna Bagawat Sajalajala. Atma pandita téh nitis, nya jadi Sang Manarah. Anakna Rahiang Tamperan duaan jeung dulurna Rahiang Banga.
Sang Manarah males hutang; Rahiyang Tamperan sinikep deneng anaknira. Ku Sang Manarah dipanjara wesi na Rahiyang Tamperan. Datang Rahiyang Banga, ceurik, teher mawakeun sekul kana panjara wesi, kanyahoan ku Sang Manarah. Tuluy diprangrang deung Rahiyang Banga. Keuna mukana Rahiyang Banga ku Sang Manarah.
Sang Manarah males pati. Rahiang Tamperan ditangkep ku anakna, ku Sang Manarah. Dipanjara beusi Rahiang Tamperan téh.
Rahiang Banga datang bari ceurik, sarta mawa sangu kana panjara beusi téa. Kanyahoan ku Sang Manarah, tuluy gelut jeung Rahiang Banga. Keuna beungeutna Rahiang Banga ku Sang Manarah.
Ti inya Sang Manarah adeg ratu di Jawa pawwatan.
Ti dinya Sang Manarah ngadeg ratu di Jawa, mangrupa persembahan.
Carék Jawana, Rahiyang Tamperan lawasniya adeg ratu tujuh tahun, kena twah siya bogoh ngarusak nu ditapa, mana siya hanteu heubeul adeg ratu.
Nurutkeun carita Jawa, Rahiang Tamperan lilana ngadeg raja tujuh taun, lantaran polahna resep ngarusak nu tapa, mana teu lana nyekel kakawasaanana ogé.
Sang Manarah, lawasniya adeg ratu dalapanpuluh tahun, kena rampés na agama. Sang Manisri lawas adeg ratu geneppuluh tahun, kena isis di Sanghiyang Siksa. Sang Tariwulan lawasniya ratu tujuh tahun. Sang Welengan lawasniya ratu tujuh tahun.
Sang Manarah, lilana jadi ratu dalapanpuluh taun, lantaran tabéatna hadé.
Sang Manisri lilana jadi ratu geneppuluh taun, lantaran pengkuh ngagem Sanghiang Siksa.
Sang Tariwulan lawasna jadi ratu tujuh taun.
Sang Welengan lawasna jadi ratu tujuh taun.
XVI. Ndéh nihan tembey Sang Resi Guru miseuweukeun Sang Haliwungan, inya Sang Susuktunggal nu munar na Pakwan reujeung Sanghiyang Haluwesi, nu nyaeuran Sanghiyang Rancamaya.
Énya kieu, mimiti Sang Resi Guru boga anak Sang Haliwungan, nya éta Sang Susuktunggal nu ngoméan Pakwan reujeung Sanghiang Haluwesi, nu nyaeuran Sanghiang Rancamaya.
Mijilna ti Sanghiyang Rancamaya: "Ngaran kula ta Sang Udubasu, Sang Pulunggana, Sang Surugana, ratu hiyang banaspati."
Tina Sanghiang Rancamaya aya nu kaluar. "Ngaran kula Sang Udubasu, Sang Pulunggana, Sang Surugana, Ratu Hiang Banaspati."
Sang Susuktunggal inyana nu nyieunna palangka Sriman Sriwacana Sri Baduga Maharajadiraja, Ratu Haji di Pakwan Pajajaran. Nu mikadatwan Sri-bima-untarayana-madura-suradipati, inyana pakwan Sanghiyang Sri Ratudéwata. Kawekasan Sang Susuktunggal, pawwatanna lemah suksi, lemah hadi, mangka premana raja utama. Lawasniya ratu saratus tahun.
Sang Susuktunggal, enya éta nu nyieun pangcalikan Sriman Sriwacana Sri Baduga Maharajadiraja, Ratu Haji Pakwan Pajajaran. Nu kagungan kadaton Sri Bima-Untarayana-Madura-Suradipati, nya éta Pakwan Sanghiang Sri Ratudéwata. Titinggal Sang Susuktunggal, anu diwariskeunana tanah suci, tanah hadé, minangka bukti raja utama. Lilana ngadeg ratu saratus taun.
XVII. Rahiyang Banga lawasnia ratu tujuh tahun, kena twah siya, mo makéyan agama bener. Rakéyanta ri Medang lawasniya adeg ratu tujuh tahun. Rakéyanta Diwus lawasniya ratu opatlikur tahun. Rakéyanta Wuwus lawasniya ratu tujuhpuluhdua tahun.
Rahiang Banga lawasna ngadeg ratu tujuh taun, lantaran polahna hanteu didasarkeun kana adat kabiasaan anu bener.
Rakéanta di Medang lilana ngadeg ratu tujuh taun.
Rakéanta Diwus lilana jadi ratu opatlikur taun.
Rakéanta Wuwus lilana jadi ratu tujuhpuluh dua taun.
Sang lumahing Hujung Cariang, lawasniya ratu telu tahun, kaopatna panteg kena salah twah, daék ngala éwé sama éwé.
Nu hilang di Hujung Cariang lilana jadi ratu tilu taun, kaopatna teu cucud, lantaran salah lampah, daék ngala awéwé ku awéwé.
Rakéyan Gendang lawaniya ratu telulikur tahun. Déwa Sanghiyang lawasniya ratu tujuh tahun. Prebu Sanghiyang lawasniya ratu sawelas tahun. Prebu Ditiya Maharaja lawasniya ratu tujuh tahun.
Rakéan Gendang lilana jadi ratu tilulikur taun.
Déwa Sanghiang lilana jadi ratu tujuh taun.
Prebu Sanghiang lilana jadi ratu sawelas taun.
Prebu Ditia Maharaja lilana jadi ratu tujuh taun.
Sang lumahing Winduraja lawasniya ratu telulikur tahun.
Nu hilang di Winduraja lilana jadi ratu tilulikur taun.
Sang lumahing Kreta lawasniya ratu salapanpuluhdua tahun, kena mikukuh na twah rampés, turun na kretayuga.
Nu hilang di Kreta lawasna jadi ratu salapanpuluhdua taun, lantaran ngukuhan kana lampah anu hadé, ngadatangkeun gemah ripah.
Disiliban deui ku Sang lumahing Winduraja, teu heubeul adeg, lawasniya ratu dalapanwelas tahun. Disilihan deui ku Sang Rakéyan Darmasiksa, pangupatiyan Sanghiyang Wisnu, inya nu nyieun sanghiyang binayapanti,
Diganti deui ku nu hilang di Winduraja, henteu lila ngadegna ratu ngan dalapanwelas taun.
Diganti ku Sang Rakéan Darmasiksa, titisan Sanghiang Wisnu, nya éta nu ngawangun Sanghiang Binayapanti.
nu ngajadikeun para kabuyutan ti sang rama, ti sang resi, ti sang disri, ti sang tarahan, tina parahiyangan.
Nu ngajadikeun para kabuyutan ti sang rama, ti sang resi, ti sang disri, ti sang tarahan tina parahiangan.
Ti naha bagina?
Tina naon berkahna?
Ti sang wiku nu ngawakan jati Sunda, mikukuh Sanghiyang Darma ngawakan Sanghiyang Siksa.
Ti sang wiku nu mibanda Sunda pituin, mituhu Sanghiang Darma, ngamalkeun Sanghiang Siksa.
Lawasniya ratu saratuslimapuluh tahun.
Lilana jadi ratu saratus lima puluh taun
Manak Sang Lumahing Taman lawasniya ratu genep tahun. Manak deui Sang Lumahing Tanjung, lawasnija ratu dalapan tahun. Manak Sang Lumahing Kikis, lawasniya ratu dwalikur tahun. Sang Lumahing Kiding, lawasniya ratu sapuluh tahun. Manak Aki Kolot, lawasniya ratu sapuluh tahun.
Boga anak nu hilang di Taman, lawasna jadi ratu genep taun.
Boga anak deui nu hilang di Tanjung, lilana jadi ratu dalapan taun.
Boga anak nu hilang di Kikis, lilana jadi ratu dualikur taun.
Nu hilang di Kiding, lilana jadi ratu sapuluh taun.
Boga anak Aki Kolot, lilana jadi ratu sapuluh taun.
XVIII. Manak deui Prebu Maharaja, lawasniya ratu tujuh tahun, kena kabawa ku kalawisaya, kabancana ku seuweu dimanten, ngaran Tohaan. Mundut agung dipipanumbasna.
Boga anak, Prebu Maharaja, lawasna jadi ratu tujuh taun, lantaran keuna ku musibat, Kabawa cilaka ku anakna, ngaran Tohaan, ménta gedé pameulina.
Urang réya sangkan nu angkat ka Jawa, mumul nu lakian di Sunda. Pan prangrang di Majapahit.
Urang réa asalna indit ka Jawa, da embung boga salaki di Sunda. Heug waé perang di Majapahit.
Aya na seuweu Prebu, wangi ngaranna, inyana Prebu Niskalawastu Kancana nu surup di Nusalarang ring giri Wanakusuma. Lawasniya ratu saratusopat tahun, kena rampés na agama, kretajuga.
Aya deui putra Prebu, kasohor ngaranna, nya éta Prebu Niskalawastu Kancana, nu tilem di Nusalarang gunung Wanakusuma. Lawasna jadi ratu saratus opat taun, lantaran hadé ngajalankeun agama, nagara gemah ripah.
Tandang pa ompong jwa pon, kenana ratu élé h ku satmata. Nurut nu ngasuh Hiyang Bunisora, nu surup ka Gegeromas. Batara Guru di Jampang. Sakitu nu diturut ku nu mawa lemahcai.
Sanajan umurna ngora kénéh, tingkah lakuna saperti nu geus réa luangna, lantaran ratu éléh ku satmata, nurut ka nu ngasuh, Hiang Bunisora, nu hilang di Gegeromas. Batara Guru di Jampang.
Sakitu nu diturut ku nu ngéréh lemah cai.
Batara Guru di Jampang ma, inya nu nyieun ruku Sanghiyang Paké, basa nu wastu dijieun ratu. Beunang nu pakabrata séwaka ka déwata. Nu di tiru ogé paké Sanghiyang Indra, rukuta.
Batara guru di Jampang téh, nya éta nyieun makuta Sanghiang Paké, waktu nu boga hak diangkat jadi ratu. Beunang kuru cileuh kentél peujit ngabakti ka déwata. Nu dituladna ogé makuta anggoan Sahiang Indra.
Sakitu, sugan aya nu dék nurutan inya twah nu surup ka Nusalarang. Daék éléh ku satmata. Mana na kretajuga, éléh ku nu ngasuh.
Sakitu, sugan aya nu dék nurutan. Enya éta lampah nu hilang ka Nusalarang, daék éléh ku satmata. Mana dina jaman éta mah daék éléh ku nu ngasuh.
Nya mana sang rama énak mangan, sang resi énak ngaresisasana, ngawakan na purbatisti, purbajati.
Mana sesepuh kampung ngeunah dahar, sang resi tengtrem dina ngajalankeun palaturan karesianana, ngamalkeun purbatisti purbajati.
Sang disri énak masini ngawakan na manusasasana, ngaduman alas pari-alas. Ku béét hamo diukih, ku gedé hamo diukih.
Dukun-dukun kalawan tengtrem ngayakeun perjangjian-perjangjian maké aturan anu patali jeung kahirupan, ngabagi-bagi leuweung jeung sakurilingna, kunu leutik boh kunu gedé moal aya karéwélanana,
Nya mana sang Tarahan énak lalayaran ngawakan manu-rajasasana.
para bajo ngarasa aman lalayaran nurutkeun palaturan ratu.
Sanghiyang apah, teja, bayu, akasa, sangbu énak-énak, ngalungguh di Sanghiyang Jagatpalaka. Ngawakan sanghiyang rajasasana, angadeg wiku énak di Sanghiyang Linggawesi, brata siya puja tanpa lum.
Cai, cahaya, angin, langit, taneuh ngarasa senang aya dina genggeman pangayom jagat. Ngukuhan angger-angger raja, ngadeg di Sanghiang Linggawesi, puasa, muja taya wates wangenna.
Sang wiku énak ngadéwasasana ngawakan Sanghiyang Watang Ageung, énak ngadeg manu-rajasuniya.
Sang wiku kalawan ajén ngajalankeun angger-angger déwa, ngamalkeun Sanghiang Watangageung. Ku lantaran kayakinan ngécagkeun kalungguhanana téh.
Tohaan di Galuh, inya nu surup di Gunungtiga. Lawasniya ratu tujuh tahun, kena salah twah bogoh ka éstri larangan ti kaluaran.
Diganti ku Tohaan Galuh, enya éta nu hilang di Gunungtiga. Lawasna jadi ratu tujuh taun, lantaran salah tindak bogoh ka awéwé larangan ti kaluaran.
XIX. Disilihan ku Prebu, naléndraputra premana, inya Ratu Jayadéwata, sang mwakta ring Rancamaya, lawasniya ratu telupuluhsalapan tahun.
Diganti ku Prebu, putra raja pituin, nya éta Sang Ratu Jayadéwata, nu hilang di Rancamaya, lilana jadi ratu tilupuluhsalapan taun.
Purbatisti, purbajati, mana mo kadatangan ku musuh ganal, musuh alit.
Ku lantaran ngajalankeun pamaréntahanana ngukuhan purbatisti purbajati, mana henteu kadatangan boh ku musuh badag, boh ku musuh lemes.
Suka kreta tang lor, kidul, kulon, wétan, kena kreta rasa. Tan kreta ja lakibi dina urang réya, ja loba di Sanghiyang Siksa.
Kaler, Kidul, Kulon jeung Wétan, lantaran rasa aman. Teu ngarasa aman sotéh mun lakirabi dikalangan jalma réa, di lantarankeun ku ngalanggar Sanghiang Siksa.
XX. Disilihan inya ku Prebu Surawisésa, inya nu surup ka Padarén, kasuran, kadiran, kuwamén. Prangrang limawelas kali hanteu éléh, ngalakukeun bala sariwu.
Diganti enya éta ku Prebu Surawisésa, anu hilang di Padarén, ratu gagah perkosa, teguh jeung gedé wawanén. Perang limawelas kali henteu éléh. Dina ngajalankeun peperangan téh kakuatan baladna aya sarewu jiwa.
Prangrang ka Kalapa deung Aria Burah. Prangrang ka Tanjung. Prangrang ka Ancol Kiyi. Prangrang ka Wahanten Girang. Prangrang ka Simpang. Prangrang ka Gunungbatu. Prangrang ka Saungagung. Prangrang ka Rumbut. Prangrang ka Gunung Banjar. Prangrang ka Padang. Prangrang ka Panggoakan. Prangrang ka Muntur. Prang rang ka Hanum. Prangrang ka Pagerwesi. Prangrang ka Medangkahiyangan.
Perang ka Kalapa jeung Aria Burah. Perang ka Tanjung. Perang ka Ancol Kiyi. Perang ka Wahanten Girang. Perang ka Simpang. Perang ka Gunungbatu. Perang ka Saungagung. Perang ka Rumbut. Perang ka Gunungbanjar. Perang ka Padang. Perang ka Panggoakan. Perang ka Muntur. Perang ka Hanum. Perang ka Pagerwesi. Perang ka Medangkahiangan.
Ti inya nu pulang ka Pakwan deui. hanteu nu nahunan deui, panteg hanca di bwana. Lawasniya ratu opatwelas tahun.
Ti dinya mulang ka Pakwan deui. Hanteu naunan deui. Ratu tilar dunya. Lawasna jadi ratu opatwelas taun.
XXI. Prebu Ratudéwata, inya nu surup ka Sawah-tampian-dalem. Lumaku ngarajaresi. Tapa Pwah Susu. Sumbé lé han niat tinja bresih suci wasah. Disunat ka tukangna, jati Sunda teka.
Prabu Ratudéwata, enya éta nu hilang ka Sawah-tampian-dalem. Ngajalankeun kahirupan saperti rajaresi. Tapa Pwah Susu. Disunatan, maksudna supaya bersih, suci tina kokotor ari dikumbah, disunat ku tukangna, pituin Sunda éta téh.
Datang na bancana musuh ganal, tambuh sangkané. Prangrang di burwan ageung. Pejah Tohaan Saréndét deung Tohaan Ratu Sanghiyang.
Datang huru-hara, musuh loba teu kanyahoan ti mana asalna. Perang di buruan ageung. Tohaan Saréndét jeung Tohaan Ratu Sanghiang kasambut.
Hana pandita sakti diruksak, pandita di Sumedeng. Sang pandita di Ciranjang pinejahan tanpa dosa, katiban ku tapak kikir. Sang pandita di Jayagiri linabuhaken ring sagara.
Aya pandita sakti dianiaya, pandita di Sumedang. Sang pandita di Ciranjang dipaéhan tanpa dosa, katiban ku tapak kikir. Sang pandita di Jayagiri digubruskeun ka sagara.
Hana sang pandita sakti hanteu dosana. Munding Rahiyang ngaraniya linabuhaken ring sagara tan keneng pati, hurip muwah, moksa tanpa tinggal raga teka ring duniya. Sinaguhniya ngaraniya Hiyang Kalingan.
Aya pandita sakti taya dosana. Munding Rahiang ngaranna, digubruskeun ka sagara, henteu paéh, hirup kénéh, ngilang tanpa ninggalkeun ragana di dunya. Katelah ngaranna Hiang Kalingan.
Nya iyatnajatna sang kawuri, haywa ta sira kabalik pupuasaan. Samangkana ta précinta.
Ku lantaran éta masing iatna anu masih tinggal di belakang kali, ulah arék hirup api-api pupuasaan. Tah kitu kaayaan jaman susah téh.
Prebu Ratudéwata, lawasniya ratu dalapan tahun, kasalapan panteg hanca dina bwana.
Prebu Ratudéwata, lilana jadi ratu dalapan taun, kasalapanna tilar dunya.
XXII. Disilihan ku Sang Ratu Saksi Sang Mangabatan ring Tasik, inya nu surup ka Péngpéléngan. Lawasniya ratu dalapan tahun, kenana ratu twahna kabancana ku estri larangan ti kaluaran deung kana ambutéré.
Diganti ku Sang Ratusaksi Sang Mangabatan di Tasik. Enya éta anu hilang ka Péngpéléngan. Lilana jadi ratu dalapan taun, lantaran ratu lampahna cilaka ku awéwé larangan ti kaluaran jeung ku indung téré.
Mati-mati wong tanpa dosa, ngarampas tanpa prégé, tan bakti ring wong-atuha, asampé ring sang pandita.
Mindeng maéhan jalma tanpa dosa, ngarampas tanpa rasrasan, hanteu hormat ka kolot, ngahina pandita.
Aja tinut dé sang kawuri, polah sang nata. Mangkana Sang Prebu Ratu, carita inya.
Ulah diturut ku nu pandeuri, lampah ratu kitu mah. Tah kitu riwayat sang ratu téh.
XXIII. Tohaan di Majaya alah prangrang, mangka tan nitih ring kadatwan.
Tohaan di Majaya éléh perang, lantaran kitu hanteu cicing di kadaton.
Nu ngibuda Sanghiyang Panji, mahayu na kadatwan, dibalay manelah taman mihapitkeun dora larangan.
Manéhna nu nyipta Sanghiang Panji, ngendahan kadaton, dibalay diatur mirupa taman mihapitkeun panto larangan.
Nu migawé balé-bobot pituwelas jajar, tinulis pinarada warnana cacaritaan.
Nu ngawangun balé bobot tujuhwelas jajar, diukir diparada diwujudkeun rupa-rupa carita.
XXIV. Hanteu ta yuga dopara kasiksa tikang wong sajagat, kreta ngaraniya. Hanteu nu ngayuga sanghara kreta, kreta.
Dina jaman jalma sajagat hanteu ngalaman kajahatan disebutna jaman kreta. Henteu aya nu ngajadikeun ancurna jagat.
Dopara luha gumenti tang kali.
Dina jaman dopara (jaman parunggu), saterusna diganti ka jaman kali (jaman beusi).
Sang Nilakéndra wwat ika sangké lamaniya manggirang, lumekas madumdum cereng.
Sang Nilakéndra, dilantarankeun lila teuing dina kasenangan, ngumbar hawa napsu.
Manganugraha weka, hatina nunda wisayaniya, manurunaken pretapa, putu ri patiriyan.
Bogana anak, kana haténa geus kaancikan ku rékadaya, nya nurunkeun pertapa, incu patétéréan.
Cai tiningkalan nidra wisaya ning baksa kilang. Wong huma darpa mamangan, tan igar yan tan pepelakan.
Inuman keras dianggapna saperti cai wujudna godaan napsu. Jelema nu ngahuma rewog baranghakan, teu gumbira lamun teu pepelakan.
Lawasniya ratu kampa kalayan pangan, ta tan agama gayan kewaliya mamangan sadirasa nu surup ka sangkan beunghar.
Lila ratu ngalajur napsu dina barang dahar, teu nurutkeun adat kabiasaan, enggoning ngumbar kasenangan borak-borak da nganggap saluyu jeung kabeungharanana.
Lawasniya ratu genepwelas tahun.
Lilana jadi ratu genepwelas taun.
XXV. Disilihan ku Nusiya Mulia. Lawasniya ratu sadewidasa,
Diganti ku Nusia Mulya. Lilana jadi ratu duawelas (!) taun,
tembey datang na prebeda.
Mimiti datangna parobahan.
Bwana alit sumurup ring ganal, metu sanghara ti Selam.
Buana lemes nyusup ka nu kasar, timbul karusakan ti Islam.
Prang ka Rajagaluh, éléh na Rajagaluh. Prang ka Kalapa, éléh na Kalapa. Prang ka Pakwan, prang ka Galuh, prang ka Datar, prang ka Madiri, prang ka Patégé, prang ka Jawakapala, éléh na Jawakalapa. Prang ka Galélang.
Perang ka Rajagaluh, éléh Rajagaluh. Perang ka Kalapa, éléh Kalapa. Perang ka Pakwan, perang ka Galuh, perang ka Datar. Perang ka Ma(n)diri, perang ka Patégé, perang ka Jawakapala, éléh Jawakapala. Perang ka Galélang.
Nyabrang, prang ka Salajo, pahi éléh ku Selam. Kitu, kawisésa ku Demak deung ti Cirebon, pun.

Meuntas perang ka Salajo; kabeh éléh ku urang Islam. Kitu nu matak kabawah ka Demak jeung ti Cirebon.
__________
Referensi :
Atja (1968) Carita Parahiyangan: Naskah Titilar Karuhun Urang Sunda. Bandung: Jajasan Kebudajaan Nusalarang